Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan tarixinin ağrılı səhifələri yalnız bir günün hadisəsi deyil – bu, iki əsrə yaxın davam edən planlı siyasətin nəticəsidir. Bu siyasətin qanlı mərhələlərindən biri də 34 il əvvəl baş vermiş Ağdaban faciəsi oldu. 1992-ci il aprelin 8-də Ağdaban kəndi erməni silahlı dəstələri tərəfindən yerlə-yeksan edildi, kənd yandırıldı, dinc əhali qətlə yetirildi. Bu hadisə təkcə bir kəndin məhv edilməsi deyildi – bu, uzun illər hazırlanmış terror siyasətinin növbəti mərhələsi idi.
İki əsr əvvəl başlayan plan
Erməni terrorunun köklərini anlamaq üçün XIX əsrin əvvəlinə nəzər salmaq lazımdır. 1813-cü ildə imzalanan Gülüstan müqaviləsi və 1828-ci ildə bağlanan Türkmənçay müqaviləsi regionun demoqrafik xəritəsini dəyişdirdi. Bu müqavilələrdən sonra çar Rusiyası İran və Osmanlı ərazilərindən on minlərlə ermənini Cənubi Qafqaza, xüsusilə Azərbaycan torpaqlarına köçürdü.
Bu köçürülmə nəticəsində:
Qarabağ və İrəvan ətrafında demoqrafik balans dəyişdirildi
Yeni inzibati-siyasi iddiaların əsası qoyuldu
Gələcək münaqişələr üçün etnik zəmin yaradıldı
Beləliklə, süni şəkildə yerləşdirilən əhali sonradan “tarixi iddia” adı altında Azərbaycan torpaqlarına qarşı çıxış etməyə başladı.
“Böyük Ermənistan” ideologiyası və terrorun formalaşması
XIX əsrin sonlarından etibarən formalaşan “Böyük Ermənistan” xülyası regionda ekspansionist siyasətin ideoloji əsasına çevrildi. Bu ideya yalnız siyasi bəyanatlarla kifayətlənmədi, silahlı qrupların yaranmasına səbəb oldu. XX əsrdə bu ideologiyanı terror vasitəsilə həyata keçirməyə çalışan təşkilatlardan biri də ASALA idi.
Bu təşkilat:
mülki şəxslərə qarşı hücumlar
beynəlxalq terror aktları
separatçı fəaliyyətin dəstəklənməsi
kimi fəaliyyətlərlə regionda gərginliyi artırdı.
Terror siyasətinin davamı
XIX əsrdə başlayan bu proses XX əsrdə daha açıq formada davam etdi:
1905–1906-cı illər erməni-müsəlman qırğınları
Mart hadisələri
Sovet dövründə deportasiyalar
və nəhayət Birinci Qarabağ müharibəsi
Xocalı faciəsi – mülki əhaliyə qarşı soyqırım
1992-ci il fevralın 26-da Xocalı şəhərində dinc əhali kütləvi qırğına məruz qaldı.
613 nəfər qətlə yetirildi
63 uşaq, 106 qadın öldürüldü
yüzlərlə insan yaralandı
yüzlərlə sakin girov götürüldü
Bu hadisə terror siyasətinin ən ağır nümunələrindən biri oldu.
Ağdaban faciəsi – terrorun kəndə çevrilmiş forması
1992-ci il aprelin 8-də Ağdaban kəndi yandırıldı.
evlər dağıdıldı
sakinlər qətlə yetirildi
mədəni irs məhv edildi
Bu hadisə yüzillik strategiyanın növbəti mərhələsi idi.
Kəlbəcər–Laçın yolunda tunel qırğını
1993-cü ilin martında Kəlbəcər-Laçın tunelində mühasirədən çıxmağa çalışan mülki əhali pusquya salındı.
50-dən çox insan qətlə yetirildi
onlarla sakin girov götürüldü
qaçqın karvanı hədəf alındı
Bu hadisə “tunel terroru” kimi tarixə düşdü.
Bakı metrosunda terror aktları
1994-cü ildə Bakı metrosunda mülki əhaliyə qarşı iki partlayış törədildi.
19 mart 1994 – 20 Yanvar stansiyası
14 nəfər həlak oldu
49 nəfər yaralandı
3 iyul 1994 – 28 May stansiyası ilə Gənclik stansiyası arasında
13 nəfər həlak oldu
40-dan çox yaralı
Bu hadisələr paytaxtda terror taktikasının tətbiq edildiyini göstərdi.
Qarabağın işğalı və talan edilən sərvətlər
İşğal təkcə ərazilərin zəbt edilməsi deyildi. Qarabağ və ətraf rayonlarda yerləşən qızıl yataqları qeyri-qanuni istismar olundu:
Söyüdlü qızıl yatağı (Zod)
Vejnəli qızıl yatağı
Qızılbulaq yatağı
Dəmirli yatağı
Terror zəncirinin ardıcıllığı
Bu hadisələr bir-birini tamamlayan mərhələlərdir:
Gülüstan müqaviləsi
Türkmənçay müqaviləsi
“Böyük Ermənistan” ideologiyası
ASALA fəaliyyəti
Xocalı faciəsi
Ağdaban faciəsi
Kəlbəcər-Laçın tuneli qırğını
Bakı metrosu terrorları
Tarixi nəticə
Bu gün xatırlanan Ağdaban faciəsi təkcə keçmişin ağrısı deyil. O, iki əsrlik siyasətin canlı sübutudur. Bu siyasətin məqsədi:
demoqrafik dəyişiklik
mədəni irsin məhv edilməsi
iqtisadi resursların talanı
mülki əhali üzərində terror
Ağdabanın külə dönmüş evləri, Xocalının qarlı çölləri, tuneldə pusquya düşən qaçqın karvanı və metro partlayışlarının qurbanları – hamısı eyni siyasətin müxtəlif səhnələridir.
Unudulmayan tarix isə təkrar olunmur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(09.04.2026)
