Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sənaye inqilabından sonra insan böyük bir seçim etdi: vaxtını və fiziki zəhmətini maşınlara verdi, əvəzində sürət və ucuzluq qazandı. Bu dəyişiklik maddi baxımdan sərfəli oldu. Amma o vaxtdan bəri itirilənlərin tam hesabı heç vaxt dəqiq aparılmadı. Əl işi insanın ən qədim ifadə formalarından biridir. Yazı yaranmamışdan əvvəl də insanlar gil qablar düzəldir, daşlara naxış vururdu. Bu yalnız ehtiyacdan doğmurdu. İnsan içində olanı ortaya qoymaq istəyirdi. Bu istək bu gün də qalır. Texnologiyanın hər şeyi asanlaşdırdığı bir dövrdə belə insanın öz əli ilə nəsə yaratmaq arzusu sönmür. Bu, sadəcə maraq deyil, daha dərin bir ehtiyacdır.

Azərbaycanda əl işinin kökləri çox dərindir. Qarabağ xalçaları təkcə bəzək üçün deyildi; hər naxışın öz mənası vardı. Onu toxuyan insan bu mənanı anlayırdı. Şəki ipək fabriki, zərgərlik nümunələri, mis qabların üzərindəki işləmələr də eyni şəkildə bir mədəniyyətin dili idi. Bu dil indi yavaş-yavaş zəifləyir. Ustalar azalır, onları əvəz edəcək şagirdlər isə daha da azdır. Bu gün maraqlı bir ziddiyyət var. Əl işi məhsullara maraq artır, insanlar belə əşyalar üçün daha çox pul ödəməyə hazırdır. Amma eyni zamanda bu sənəti öyrənmək istəyənlərin sayı azdır. Çoxu nəticəni istəyir, prosesi yox. Bu da o deməkdir ki, bazar böyüyür, amma sənət özü zəifləyir. Rəqəmsal texnologiya bu prosesə həm kömək etdi, həm də mane oldu. Bir tərəfdən insanları əl əməyindən uzaqlaşdırdı. Digər tərəfdən isə sənətkar üçün yeni imkanlar yaratdı. Artıq kiçik bir kənddə yaşayan usta da işini geniş auditoriyaya göstərə bilir, alıcı tapa bilir. Bu əvvəllər mümkün deyildi. Eyni zamanda yeni texnologiyalar bəzi sənət sahələrinə yeni ifadə imkanları gətirdi.

Burada əsas sual ortaya çıxır: əl işini dəyərli edən nədir? Təkcə texnika və material, yoxsa ona sərf olunan vaxt və niyyət? Dəqiq cavab vermək çətindir. Amma aydındır ki, əl işi sadəcə bir məhsul deyil, həm də bir bilikdir. Bu bilik yalnız oxumaqla yox, edərək öyrənilir. Bir nəsil bu prosesi yaşamasa, həmin bilik də yoxa çıxır. Sonradan onu bərpa etmək isə daha çətin olur.

Keçmişdə Azərbaycanda bir çox sənət sahəsi müxtəlif səbəblərlə zəiflədi. İqtisadi çətinliklər insanların diqqətini gündəlik dolanışığa yönəltdi, sənətkarlıq arxa plana keçdi. Bunun nəticəsi olaraq bəzi ənənələr qırıldı. Bu itkinin təsiri isə hələ də hiss olunur.

Bu gün gənclər arasında əl işinə maraq var. Amma bu maraq çox vaxt səthi qalır. Daha tez öyrənilən, tez nəticə verən işlərə üstünlük verilir. Uzun zaman və səbr tələb edən sahələr isə diqqətdən kənarda qalır. Bu yanaşma sənətin dərinliyini qorumağa kömək etmir. Əl işinin dəyərini başa düşmək üçün onun mahiyyətini anlamaq lazımdır. Bu, sadəcə gözəl bir əşya deyil. Bu, bir insanın vaxtını, diqqətini və zəhmətini başqa birinə ötürməsidir. Fabrik məhsullarında bu hiss yoxdur. Onlar kütləvi və şəxssizdir. Əl işi isə fərdidir və məhz bu fərdilik ona xüsusi dəyər verir.

Rəqəmsal dövr əl işini aradan qaldırmadı, sadəcə onun yerini dəyişdi. Əvvəllər zərurət olan şey indi seçimə çevrilib. Bu seçim isə artıq yalnız praktik deyil, həm də mənəvi məna daşıyır. Sürətli və kütləvi istehsalın hakim olduğu bir zamanda əl ilə nəsə yaratmaq bir növ mövqe göstərməkdir.

Azərbaycanda bu yolu seçən insanlar var. Onlar ənənəni qoruyur, öyrənir və başqalarına ötürür. Sayları çox olmasa da, gördükləri iş dəyərlidir. Çünki bu sahənin yaşaması birbaşa onlardan asılıdır. Sonda məsələ əl işinin dəyərinin artıb-artmaması deyil. Əsas məsələ onun yaşayıb-yaşamamasıdır. Bu isə təkcə bazarın yox, bütöv cəmiyyətin qərarından asılıdır.

“Ədəbiyyat və İncəsənət”

(26.03.2026)