Rəqsanə Babayeva,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,
Sürətin içində kimliyimizi necə qoruyuruq?
Müasir dünyanın ritmi insanın daxili aləminə təsir edən ən mühüm amillərdən birinə çevrilmişdir. Zamanın sanki sıxlaşdığı, hadisələrin bir-birini əvəzləmə sürətinin artdığı bu dövrdə insan yalnız fiziki deyil, mənəvi baxımdan da yeni bir mühitin içində yaşayır. Bu mühit isə rəqəmsal texnologiyalarla formalaşır. İnformasiya bolluğu, sosial şəbəkələrin həyatın mərkəzinə keçməsi və süni intellektin gündəlik fəaliyyətlərə inteqrasiyası insanın düşünmə, hiss etmə və özünüifadə formalarını dəyişir. Belə bir şəraitdə ədəbiyyat və incəsənət yalnız estetik sahə olaraq deyil, həm də kimliyin qorunması və yenidən dərk olunması üçün mühüm vasitəyə çevrilir.
Əslində, texnologiya ilə mədəniyyət arasındakı münasibət yeni deyil. Tarix boyu hər yeni texnoloji mərhələ insanın mədəni həyatında müəyyən dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Mətbəənin ixtirası kitabı geniş kütlələrə çatdırdı, fotoqrafiyanın yaranması təsviri sənətdə yeni istiqamətlər açdı, kino isə həm ədəbiyyatın, həm də teatrın ifadə imkanlarını genişləndirdi. Lakin rəqəmsal dövrün fərqi ondadır ki, bu dəyişikliklər daha sürətli və daha dərin xarakter daşıyır. Əgər əvvəlki dövrlərdə texnologiya mədəniyyəti tamamlayırdısa, bu gün o, bir çox hallarda onun yerini almağa iddia edir.
Bu prosesin ən aydın müşahidə olunduğu sahələrdən biri ədəbiyyatdır. Klassik oxu vərdişləri getdikcə dəyişir. Uzun romanlar, dərin psixoloji təhlillərlə zəngin əsərlər yerini daha qısa, daha sürətli qavranılan mətnlərə verir. Sosial media platformalarında yayılan mikro-hekayələr, şeirlər və qısa esselər geniş auditoriya qazanır. Bu, bir tərəfdən ədəbiyyatın demokratikləşməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Artıq yazmaq və paylaşmaq üçün xüsusi platformalara ehtiyac yoxdur; hər kəs öz fikrini geniş auditoriyaya çatdıra bilir. Lakin digər tərəfdən, bu proses dərinliyin və estetik keyfiyyətin azalması riskini də daşıyır.
Ədəbiyyatın əsas xüsusiyyətlərindən biri insanı düşünməyə, hiss etməyə və öz daxili aləmini kəşf etməyə sövq etməsidir. Sürətli istehlak üçün nəzərdə tutulmuş mətnlər isə çox vaxt bu funksiyanı tam yerinə yetirə bilmir. Oxucu mətni oxuyur, lakin onun üzərində düşünməyə zaman ayırmır. Bu isə ədəbiyyatın tərbiyəvi və fəlsəfi rolunu zəiflədir. Belə bir vəziyyətdə yazıçı qarşısında yeni bir çağırış yaranır: o, həm dövrün tələblərinə uyğunlaşmalı, həm də ədəbiyyatın mahiyyətini qoruyub saxlamalıdır.
İncəsənət sahəsində də oxşar tendensiyalar müşahidə olunur. Rəqəmsal texnologiyalar yeni ifadə vasitələri yaradır. Virtual reallıq, artırılmış reallıq və süni intellektlə yaradılan əsərlər incəsənətin sərhədlərini genişləndirir. Bu, şübhəsiz ki, yaradıcılıq üçün yeni imkanlar açır. Rəssam artıq yalnız kətan və boya ilə məhdudlaşmır; o, rəqəmsal mühitdə istənilən formaları yarada bilir. Musiqiçi süni intellekt vasitəsilə yeni səslər və kompozisiyalar qurur. Rejissor virtual məkanlarda yeni vizual dünyalar yaradır.
Lakin bu yeniliklər özləri ilə bir sıra suallar da gətirir. Ən başlıca suallardan biri müəlliflik məsələsidir. Əgər bir əsər süni intellekt tərəfindən yaradılırsa, onun müəllifi kim hesab olunmalıdır? Proqramı yazan şəxs, yoxsa proqramın özü? Bu sual hələ də dəqiq cavabını tapmamışdır və müasir estetik nəzəriyyənin əsas müzakirə mövzularından biridir. Bundan əlavə, rəqəmsal əsərlərin çoxalması onların dəyərini müəyyənləşdirməyi də çətinləşdirir. Ənənəvi incəsənətdə əsərin unikal olması onun dəyərini artırırdı. Rəqəmsal mühitdə isə bir əsərin saysız-hesabsız nüsxəsi yaradıla bilər.
Rəqəmsal dövrün gətirdiyi digər mühüm dəyişiklik isə yaddaş anlayışı ilə bağlıdır. Əvvəllər mədəni yaddaş fiziki daşıyıcılar üzərində qurulurdu: kitablar, əlyazmalar, rəsmlər, memarlıq abidələri. Bu gün isə yaddaşın böyük hissəsi rəqəmsal mühitdə saxlanılır. Bu, bir tərəfdən məlumatın daha geniş şəkildə qorunmasına imkan yaradır. Digər tərəfdən isə yeni risklər ortaya çıxır. Texnologiyanın sürətlə dəyişməsi, formatların köhnəlməsi və rəqəmsal platformaların davamlı olmaması mədəni yaddaşın itirilməsi təhlükəsini artırır.
Bu kontekstdə milli mədəniyyətlərin qorunması məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qloballaşma prosesi müxtəlif mədəniyyətlər arasında əlaqələri gücləndirsə də, eyni zamanda onların fərqliliyini zəiflədə bilər. Xüsusilə kiçik dillər və lokal ədəbiyyat nümunələri qlobal informasiya axını içində görünməz hala gələ bilər. Bu baxımdan, ədəbiyyat və incəsənət yalnız estetik fəaliyyət deyil, həm də mədəni identikliyin qorunması vasitəsidir.
Azərbaycan kimi zəngin mədəni irsə malik ölkələr üçün bu məsələ daha da aktuallaşır. Milli ədəbiyyatın, folklorun, musiqinin və təsviri sənətin rəqəmsal mühitdə düzgün təqdim olunması və qorunması vacibdir. Bu, yalnız keçmişi qorumaq deyil, həm də onu müasir kontekstdə yenidən təqdim etmək deməkdir. Əks halda, mədəni irs yalnız arxiv materialına çevrilə bilər və canlı təsir gücünü itirər.
Gənc nəsil bu prosesin əsas iştirakçısıdır. Onlar rəqəmsal texnologiyalarla böyüyür, informasiya ilə çox erkən yaşlardan tanış olurlar. Bu, onların dünyagörüşünü genişləndirir, lakin eyni zamanda diqqət dağınıqlığı və səthi düşüncə riskini də artırır. Gənclər çox vaxt uzun mətnləri oxumaqda çətinlik çəkir, informasiyanı daha qısa və vizual formada qəbul etməyə üstünlük verirlər. Bu isə ədəbiyyatın klassik formalarının gələcəyi ilə bağlı suallar yaradır.
Bu vəziyyətdə təhsil sistemi və mədəni institutların rolu böyükdür. Onlar yalnız bilik ötürmək deyil, həm də estetik zövq və tənqidi düşüncə formalaşdırmaq vəzifəsini daşıyır. Məktəblərdə və universitetlərdə ədəbiyyatın yalnız faktlar toplusu kimi deyil, canlı bir təcrübə kimi təqdim olunması vacibdir. Şagird və tələbələrə oxumağın zövqünü aşılamaq, onları düşünməyə və müzakirə etməyə təşviq etmək lazımdır.
Rəqəmsal dövrdə insanın qarşısında duran əsas suallardan biri də öz kimliyini necə qorumaqdır. Qlobal informasiya axını içində fərdi və milli identiklik asanlıqla itə bilər. Lakin bu, qaçılmaz bir proses deyil. İnsan texnologiyanı şüurlu şəkildə istifadə etməklə öz kimliyini qoruyub saxlaya bilər. Əsas məsələ texnologiyanı məqsəd deyil, vasitə kimi qəbul etməkdir.
Ədəbiyyat və incəsənət bu prosesdə mühüm rol oynayır. Onlar insanı öz köklərinə bağlayır, ona kim olduğunu xatırladır. Eyni zamanda, yeni ifadə formaları vasitəsilə müasir dünyanın reallıqlarını əks etdirir. Bu baxımdan, ənənə ilə müasirliyin sintezi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Yalnız bu sintez vasitəsilə həm mədəni irsi qorumaq, həm də onu inkişaf etdirmək mümkündür.
Müasir sənətçi yalnız yaradıcı şəxs deyil, həm də zamanın şahididir. O, dövrün problemlərini, narahatlıqlarını və ümidlərini öz əsərlərində əks etdirir. Bu günün sənətçisi rəqəmsal dünyanın imkanlarından istifadə etməklə yeni ifadə formaları yaradır, lakin onun əsas vəzifəsi dəyişmir: insanı anlamaq və onu düşündürmək.
Nəticə etibarilə, rəqəmsal dövrün gətirdiyi dəyişikliklər qaçılmazdır. Bu dəyişikliklər həm imkanlar, həm də risklər yaradır. Əsas məsələ bu imkanlardan düzgün istifadə etmək və riskləri minimuma endirməkdir. Ədəbiyyat və incəsənət bu prosesdə bələdçi rolunu oynaya bilər. Onlar insanı sürətin içində itməkdən qoruyur, ona dayanmaq, düşünmək və özünü dərk etmək imkanı verir.
İnsan hər dövrdə hekayələrə ehtiyac duymuşdur. Bu ehtiyac dəyişmir. Sadəcə hekayələrin forması dəyişir. Bu gün bu hekayələr bəzən ekranlarda, bəzən virtual reallıqda, bəzən isə yenə də kitab səhifələrində yaşayır. Əsas olan onların insanın daxili aləminə toxunmasıdır. Əgər ədəbiyyat və incəsənət bu funksiyanı qoruyub saxlaya bilirsə, deməli, mədəniyyət də yaşayır.
Beləliklə, rəqəmsal dövrdə kimliyimizi qorumaq mümkündür. Bunun üçün isə biz həm keçmişimizi unutmamalı, həm də gələcəyə açıq olmalıyıq. Ənənə ilə yeniliyin balansını tapmaq, texnologiyanı şüurlu şəkildə istifadə etmək və mədəni dəyərləri yaşatmaq bu prosesin əsas şərtləridir. Bu yolda ədəbiyyat və incəsənət bizim ən güclü dayağımız olaraq qalır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(20.03.2026)
