Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət"
Son illərdə beynəlxalq münasibətlər sistemi açıq şəkildə silkələnir. Regional qarşıdurmalar artıq lokal xarakter daşımır; böyük güclərin geosiyasi maraqları toqquşduqca müharibə ehtimalı geniş coğrafiyalara yayılır. Pakistan–Əfqanıstan sərhədində artan gərginlik, ABŞ–İsrail–İran xəttində təhlükəli qarşıdurma riski və davam edən Rusiya–Ukrayna müharibəsi bu yeni mərhələnin əsas göstəriciləridir.
Pakistan – Əfqanıstan qarşıdurması
Pakistan ilə Əfqanıstan arasında münasibətlər son illərdə ciddi şəkildə pisləşib. Əsas problem sərhəd təhlükəsizliyi və silahlı qruplaşmaların fəaliyyəti ilə bağlıdır. İslamabad Əfqanıstan ərazisində gizləndiyini iddia etdiyi radikal qruplara qarşı zərbələr endirdiyini bildirir. Kabil isə bunu suverenliyin pozulması kimi qiymətləndirir.
“Durand xətti” ətrafındakı tarixi mübahisə münasibətləri daha da mürəkkəbləşdirir. Əfqanıstanda hakimiyyət dəyişikliyindən sonra bölgədə təhlükəsizlik mexanizmlərinin zəifləməsi sərhəd toqquşmalarını artırıb. Bu qarşıdurma hələ genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsə də, Cənubi Asiyada sabitliyin nə qədər kövrək olduğunu göstərir.
ABŞ – İsrail – İran xətti
ABŞ, İsrail və İran arasında gərginlik uzun illərdir davam edir. Vaşinqton və Tel-Əviv Tehranın nüvə proqramını strateji təhlükə hesab edir. İran isə bölgədə siyasi və hərbi təsirini genişləndirmək siyasətini davam etdirir.
Açıq müharibə hələ baş verməyib, lakin kiber hücumlar, pilotsuz aparat zərbələri və vasitəçi qüvvələr üzərindən aparılan qarşıdurmalar artıq reallıqdır. Bu xətt üzrə birbaşa toqquşma baş verərsə, Yaxın Şərqdə enerji balansı, Hörmüz boğazı kimi strateji keçidlər və qlobal bazarlar ciddi risk altına düşə bilər.
Rusiya – Ukrayna müharibəsi
2022-ci ildən etibarən Rusiya ilə Ukrayna arasında davam edən müharibə Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını kökündən dəyişdirib. Bu savaş faktiki olaraq Moskva ilə Qərb arasında strateji qarşıdurma müstəvisinə keçib. NATO ölkələrinin Ukraynaya hərbi dəstəyi müharibənin miqyasını genişləndirib.
Enerji böhranı, sanksiyalar və hərbi sənayenin sürətli inkişafı göstərir ki, bu müharibə yalnız cəbhə xəttində aparılmır. İnformasiya və kiber məkan artıq müasir savaşın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Nəticə
Dünya bu gün tarixi bir dönüm nöqtəsindədir. Pakistan–Əfqanıstan sərhədində atılan hər güllə, ABŞ–İsrail–İran xəttində səslənən hər təhdid və Rusiya–Ukrayna cəbhəsində davam edən hər döyüş qlobal sabitliyə zərbə vurur. Müharibələr artıq yalnız ərazilər uğrunda deyil — təsir zonaları, enerji yolları və gələcəyin güc balansı uğrunda aparılır.
Tarix göstərir ki, böyük müharibələr həmişə kiçik gərginliklərin vaxtında həll olunmamasından başlayır. Əgər siyasi iradə, diplomatik çeviklik və beynəlxalq hüququn real tətbiqi ön plana çıxmasa, bu od halqası daha da genişlənə bilər.
İnsanlıq ya dialoqu seçəcək, ya da silahların diktə etdiyi bir əsrin şahidi olacaq. Seçim isə hələ də masaların arxasında verilir — səngərlərdə deyil.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(03.03.2026)
