Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün, 21 fevral. Təqvimə baxanda adi bir gün. Amma tarixin dərinliklərində bu tarix iki böyük insanın, biri dünya ədəbiyyatının, biri Azərbaycan elminin parlaq ulduzlarının son nəfəsini aldığı gündür.

Biri sözlə ölümsüzləşdi, biri sözlə öldürüldü.

Hər ikisi də özündən sonra işıq qoyub getdi.

Nikolay Qoqol.

1852-ci il, 21 fevral. Moskva.

Nikolay Vasilyeviç Qoqol 42 yaşında dünyasını dəyişir. Ondan əvvəl nə oldu? On gün əvvəl, 11 fevralda gecə yarısı oyanır, xidmətçisini oyadır, sobanı yandırtdırır və illərdir üzərində işlədiyi "Ölü canlar" poemasının ikinci cildinin əlyazmalarını sobaya atır. Kağızlar alışıb yanarkən o, xaç çəkir və dua edir.

Səhər dostlarına deyir, "Şeytan məni çaşdırdı. Mən yanlış kağızları yandırdım. Əsl əlyazmalar çamadanda qalıb." Amma çamadanı açanda görürlər ki, əsl əlyazmalar da yanıb. Hamısı kül olub. Qoqol bundan sonra yatağa düşür. Yemək içmək istəmir. Həkimlər kömək edə bilmir. O, sadəcə gözləyir. Ölümü gözləyir. Və 21 fevralda gözlədiyi gəlir. Qoqol ölümündən əvvəl bir vəsiyyət yazmışdı: "Ölüm əlamətləri açıq-aydın bəlli olmayana qədər cəsədimi tələsik torpağa tapşırmayın. Bunu ona görə xatırladıram ki, xəstəlik zamanı dəfələrlə ürəyim dayanıb, nəbzim vurmayıb." 79 il sonra, 1931-ci ildə onun nəşi başqa qəbiristanlığa köçürüləndə tabutu açırlar. Və dəhşətli bir şey görürlər. Tabutun qapağı içəri tərəfdən cızılıb. Cəsəd isə qeyri-adi vəziyyətdədir. Və ən qorxulusu, skeletin kəlləsi tabutda yoxdur. Qoqol mistik yazıçı idi. Ölümü də mistik oldu. O, "Şinel", "Burun",  "Taras Bulba", "Müfəttiş" kimi əsərlərin müəllifidir. Onun yaradıcılığı Dostoyevskidən tutmuş Kafka, Tolstoy, Bulqakov qədər bir çox yazıçıya təsir edib. Dostoyevski məşhur bir cümlə deyib, "Hamımız Qoqolun "Şinel"indən çıxmışıq." Qoqol uşaqkən bir hadisə danışır,"Evdə tək oturmuşdum. Beş yaşım vardı. Axşam düşürdü. Divanın bir küncünə qısılıb tam səssizlikdə qədim divar saatının səsini dinləyirdim. Birdən bir pişik mənə yaxınlaşdı. Gözləri xoşagəlməz işıq saçırdı. Mən xoflandım, pişiyi götürüb həyətə qaçdım, onu hovuza tulladım. Pişik boğuldu. Sonra ağlamağa başladım, vicdan əzabı çəkirdim..."

Kim bilir, bəlkə də həmin axşam balaca Nikolayın içində bir yazıçı doğuldu. Dünyaya qaranlıq və işığın iç-içə olduğu gözlərlə baxacaq bir yazıçı.

Ziya Bünyadov.

1997-ci il, 21 fevral. Bakı.

Saat 18:10. Akademik Ziya Bünyadov işdən çıxıb evinə qayıdır. Yaşadığı binanın qarşısında ona hücum edirlər. Bıçaq və odlu silah. 75 yaşlı alim, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, şərqşünas, tarixçi, deputat yerə yıxılır. Qan içində. Azərbaycan ictimaiyyəti şoka düşür. Ümummilli Lider Heydər Əliyev o zaman deyirdi. "Bu, Azərbaycan xalqı və elmi üçün böyük itkidir. Bu qədər dahi, bu qədər ali, bu qədər böyük həyat yolu keçmiş şəxsiyyətə atılan güllə, onun qətlə yetirilməsi bütün Azərbaycan xalqına edilən təcavüzdür, Azərbaycan xalqına atılan güllədir. Çünki Ziya Bünyadov Azərbaycan xalqını ən gözəl təmsil edən şəxsiyyətlərdən biri və o şəxsiyyətlərin içində seçiləni idi."

Ziya Bünyadov kim idi? O, sadəcə alim deyildi. O, bir döyüşçü idi. Həm cəbhədə, həm elmdə, həm siyasətdə.

1923-cü ildə Astarada anadan olub. Atası azərbaycanlı, anası rus. Uşaq yaşlarından ərəb dilini öyrənib, Quranı oxuyub. 16 yaşında hərbi məktəbə daxil olmaq üçün yaşına iki il artırıb. 1941-ci ildə leytenant rütbəsi alıb və İkinci Dünya müharibəsinə qatılıb. Ukrayna, Moldova, Qafqaz, Belarus, Polşa... Berlinədək vuruşub. İki dəfə yaralanıb, kontuziya alıb. Cərimə rotasına komandanlıq edib. Bir döyüşdə 670 nəfərlik rotasından cəmi 47 nəfər sağ qalıb. 1945-ci il 27 fevralda ona Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilib.

 Müharibədən sonra elmə yönəlib. Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunu bitirib. 450-dən çox elmi əsər, monoqrafiya, tərcümə yazıb. Azərbaycanın orta əsrlər tarixini, xilafət dövrünü, Atabəylər dövlətini tədqiq edib. 1991-ci ildə Vasim Məmmədəliyevlə birlikdə Quranı Azərbaycan dilinə tərcümə edib.  O, tərcümə etdiyi Quranın ön sözündə İslam dinini və onun peyğəmbərini təhqir etdiyi iddiası ilə qarşılaşıb. Bəzi radikal dairələr onun ölümünə fətva verdiyi deyilir. Qətlin əsas təşkilatçıları "Hizbullah" və "Ceyşaullah" adlı qruplar olub.

 Ziya Bünyadov təkcə alim deyildi, həm də fəal siyasi xadim idi. O, 1988-1990-cı illərdə Bakının Azadlıq meydanında xalqın qarşısında çıxış edən, Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının qarşısını alan, onlara dəlillərlə etiraz edən vətənpərvər ziyalılardan biri idi. Bünyadov həm də Heydər Əliyevin Azərbaycanda hakimiyyətə qayıdışı üçün müraciətə imza atmış 91 nəfər tanınmış ziyalıdan biri idi.  1992-ci ildə, Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) yaradılanda, o, partiyanın təsisçilərindən biri oldu və YAP sədrinin müavini seçildi.  1995-ci ildə keçirilən ilk parlament seçkilərində Yeni Azərbaycan Partiyasının siyahısı üzrə Milli Məclisin deputatı seçildi.  Parlamentdə Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komissiyasının üzvü idi.  Həm alim, həm döyüşçü, həm də siyasətçi kimi xalqına xidmət edirdi. Amma ictimaiyyətdə onun qətli ilə bağlı başqa iddialar da var. Onun Milli Məclisin spikeri təyin edilməsinə münasibəti, korrupsiya ilə bağlı sənədləri yayımlayacağı ilə hədələməsi, yüksək vəzifəli şəxslərlə münaqişələri... Bu qətl hələ də tam aydınlaşmayıb.

Daha bir acı təsadüf. 20 il sonra, 2017-ci ildə, onun 20 yaşlı nəvəsi kiçik Ziya Bünyadov ABŞ-da öldürüldü. Biri evinin qarşısında, biri oxuduğu ölkədə, iki Ziya, iki faciə.

 Qoqol öz əlyazmalarını yandırdı və öldü. Bünyadov sözləri uğrunda öldürüldü. Qoqol yazdıqları ilə yaşadı, yazdıqları ilə öldü. Bünyadov yazdıqları uğrunda öldü, yazdıqları ilə yaşayır. Hər ikisi də sözün gücünə inanırdı. Qoqol sözün yandırılanda belə kül olub havaya qarışdığına, bir gün başqa bir yazıçının onu tapacağına inanırdı. Bünyadov sözün qanla yazıldığına, tarixin onu unutmayacağına inanırdı. Qoqolun "Ölü canlar"ının ikinci cildi yandı. O əsər heç vaxt bərpa olunmadı. Amma onun digər əsərləri qaldı, yaşayır, oxunur.

Bünyadovun bədəni yox, amma sözləri qaldı. Onun "Azərbaycan VII-IX əsrlərdə" kitabı, "Atabəylər dövləti" monoqrafiyası, tərcümə etdiyi Quran, yüzlərlə elmi məqaləsi hamısı qaldı. Onlar oxunur, öyrənilir, yaşayır.

Bir dəfə Bünyadov demişdi: "Mən öz nəslimin tarixini araşdırmışam. Mənim 15-ci ulu babam şeyx Bünyad olub. Soyadım onun adındandır."  O, öz kökünü bilən, tarixə bağlı bir adam idi. Qoqol isə soyadının polyaklar tərəfindən uydurulduğunu deyib, atdığı ikinci hissəni ,"Yanovski"ni atıb, ancaq "Qoqol" qalıb. Hər ikisi də öz köklərini axtaran, özünü tapan, özünü yaradan insanlar idi.

Qoqolun "Müfəttiş" əsərində bir cümlə var, "Nəyə gülürsünüz? Özünüzə gülürsünüz!" O, gülməklə düzəltməyə çalışırdı insanları. Satira ilə, yumorla, qrotesklə. Amma sonunda gördü ki, insanlar düzəlmir. Və əlyazmalarını yandırdı.

Bünyadovun "Qırmızı terror" kitabı var. Orada bolşevizm terroru və siyasi repressiya qurbanlarından yazıb. O da həqiqəti yazmağa çalışırdı. Amma həqiqət bəzən baha olur.

Bu gün, 21 fevralda bu iki insanı xatırlayarkən bir şeyi düşünmək lazımdır. Sözün gücü nədir?

Söz yandırıla bilər. Söz uğrunda öldürülə bilər. Amma söz heç vaxt tamamilə yox olmur. Bir gün, hardasa, kiminsə yaddaşında, kiminsə qəlbində, kiminsə yazdığında yaşamağa davam edir.

Qoqolun ölümündən 100 il sonra Mixail Bulqakov doğuldu. Bulqakov Qoqolu özünün ustadı adlandırdı. Onun "Ustad və Marqarita" romanında Qoqolun ruhu gəzir. Bünyadovun ölümündən 20 il keçdi. Onun kitabları hələ də oxunur, tədqiq edilir, çap olunur. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında onun adına Şərqşünaslıq İnstitutu var.

21 fevral. Təqvimdə adi bir gündür. Amma bu gün iki böyük insan dünyasını dəyişib. Biri sözlə ölümsüzləşən, biri sözlə öldürülən. Hər ikisi də öz dövrünün, öz xalqının, öz elminin, öz sənətinin böyük simaları idi.

 Bu gecə, əgər fürsətiniz olsa, Qoqoldan bir hekayə oxuyun. Ya da Bünyadovun tərcüməsində Quranın bir surəsini. Onların sözləri hələ də burdadır. Hələ də canlıdır. Hələ də danışır.

Söz ölmür. Söz qalır. Və bir gün, bəlkə də elə bu gün, söz sizi tapır.

Allah rəhmət eləsin, ruhları şad olsun.

"Kağızlar alışıb yanarkən o, xaç çəkir və dua edirdi."

"Bıçaq və odlu silah. 75 yaşlı alim yerə yıxılır."

İki ölüm. Bir gün. Və sözün əbədiliyi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.02.2026)