Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sosial media dövründə dil məsələsi ən çox müzakirə olunan mövzulardandır. Linguistlər, müəllimlər, valideynlər narahatdır: gənclər düzgün yazmır, lüğət ehtiyatı azalır, qrammatik səhvlər çoxalır. Amma məsələ həqiqətən dilimizin kasıblaşmasındadır, yoxsa sadəcə dəyişməsində?

Instagram, Facebook, Twitter, TikTok - bu platformalar ünsiyyət tərzini kökündən dəyişib. Qısa mesajlar, emoji, stiker, gif bütün bunlar yeni ünsiyyət dilidir. Əvvəllər məktub yazılardı - uzun, ətraflı, qrammatik cəhətdən düzgün. Sonra SMS gəldi - 160 simvol məhdudiyyəti qısaltmalar yaratdı ("salam" əvəzinə "slm"). İndi isə sosial media orada heç bir məhdudiyyət yoxdur, amma yenə də qısa yazılır.

Niyə? Çünki fikri sürətli çatdırmaq lazımdır. İnsanların diqqət müddəti qısalıb, uzun mətn oxumaq istəmirlər. Ona görə mesajlar qısa, cümlələr natamam, düşüncələr parçalanıb. Tədqiqatlar göstərir ki, gənclərin aktiv lüğət ehtiyatı əvvəlki nəsillərlə müqayisədə azalıb. Onlar daha az söz işlədir, təkrar edir, sinonimlərdən istifadə etmir. Sosial mediada eyni sözlər dövriyyədədir: "super", "əla", "yaxşı", "pis". Duyğuları ifadə etmək üçün daha çox emoji işlənir. "Sevinirəm" əvəzinə gülən üz emojisi, "kədərliyəm" əvəzinə ağlayan üz.

Amma bu, həqiqətən problem yaradırmı? Dilin əsas funksiyası ünsiyyətdir. Əgər emoji fikri çatdırırsa, niyə söz işlətməlisən? Sosial mediada qrammatika ikinci plandadır. Vergül qoyulmur, nöqtə yoxdur, böyük-kiçik hərf fərqi edilmir. Mətn adətən kiçik hərflə, fasilə olmadan, bir axında yazılır.

"salam necəsən yaxşısanmı görüşəkmi sabah" - belə cümlə sosial mediada normaldır. Punktuasiya, cümlə strukturu, formallıq olaraq heç nə yoxdur. Amma mesaj anlaşılır. Müəllimlər narahatdır ki, bu vərdiş məktəb tapşırıqlarına, imtahanlara keçir. Gənclər elə sosial mediada yazdıqları kimi inşa yazır, test cavablarında vergül qoymur.

Sosial mediada eyni zamanda ingilis sözləri dominant rol oynayır. "Like", "share", "comment", "follow", "story", "reels" - bu sözlər artıq Azərbaycan dilinin tərkibinə keçib. Gənclər danışanda: "Mən storydə paylaşdım, sən like etdinmi? Commentində yazmışam, follow elə məni." Bu cümlə tam anlaşılır, amma yarısı ingilis sözüdür. Bu, dil kasıblaşmasıdırmı? Yoxsa təbii dil inkişafıdır? Tarix göstərir ki, dillər həmişə başqa dillərdən söz alıb. Ərəb, fars, rus sözləri də eynilə belə gəlib Azərbaycan dilinə.

Burdan onu görürük ki, sosial media öz dilini yaradıb. Qısaltmalar, yarı ifadələr hər biri virtual məkanda dominant olan dil kodlarıdır.

"vibe", "mood" kimi bu sözlər gənclərin hər gün işlətdiyi ifadələrdir. Valideynlər, yaşlı nəsil bunları başa düşmür. Nəsillər arası ünsiyyət çətinləşir.

Amma gənclər öz aralarında rahat ünsiyyət qurur bu dillə. Onlar üçün bu, kimlik məsələsidir. "Biz fərqliyik, öz dilimiz var" mesajı verir.

Əsas problem dil deyil, düşüncədir. Qısa mesajlar, qısa videolar, qısa diqqət bunlar düşüncəni də qısaldır. Mürəkkəb fikir ifadə etmək çətinləşir. Nuansları, incəlikləri, dərinliyi göstərmək üçün yer yoxdur. Nəticədə düşüncə sadələşir, primitivləşir. Aristotel deyirdi: "Dil düşüncənin evidir." Əgər dil sadələşirsə, düşüncə də sadələşir. Bu, real təhlükədir. Sosial media insanları oxumaqdan uzaqlaşdırır. Niyə kitab oxuyasan, əgər Instagram-da qısa videolar var?

Oxu azaldıqda, lüğət ehtiyatı təbii şəkildə azalır. Çünki lüğət ehtiyatının əsas mənbəyi oxumaqdır. Kitab, məqalə, esse oxuyan insan yeni sözlərlə tanış olur, ifadə tərzi zənginləşir. Sosial mediada isə hər gün eyni tip məzmun, eyni sözlər, eyni ifadələr təkrar olunur. Nəticədə dil dövriyyəsi dəyişir daha az söz işlənir, daha tez-tez təkrarlanır. Əvvəllər insanlar məktub yazardı, gündəlik tutardı, qeydlər aparardı. Uzun mətn yazmaq bacarığı var idi. İndi bu bacarıq itir.

Tələbələr inşa yazmaqda çətinlik çəkir. 500 sözlük mətn yazmalısan o da bir problemə çevrilir. Çünki gündəlik həyatda 10-15 sözlük mesajlar yazırlar, daha çox yox. Struktur qurmaq, ardıcıllıqla fikir ifadə etmək, arqument gətirmək bunlar itən bacarıqlara çevrilib. Sosial mediada kontekst yoxdur. Qısa mesaj, qısa video nəticəsində heç nə izah edilmir. Nəticədə anlaşılmazlıq, yanlış başa düşmə çoxalır. Twitter-də 280 simvolla mürəkkəb fikir ifadə etmək olmur. İnstagram story-də 15 saniyəyə dərin mövzu sığdırmaq mümkün deyil. Nəticədə hər şey səthiləşir. Amma obyektiv olmaq lazımdır ki,  sosial medianın dil üçün müsbət tərəfləri də var:

Yazı bacarığının yayılması: əvvəllər hamı yazmırdı, indi hamı yazır

Yaradıcılıqda yeni ifadələr icad etmək də yaradıcılıqdır

Çoxdillilik: insanlar bir neçə dildə ünsiyyət qurur, bu da zənginlikdir

Sürətli məlumat mübadiləsi: qısa formalar informasiyanı tez yayır

Maraqlıdır ki, bir çox peşəkar yazıçı, jurnalist, şair sosial mediada aktiv fəaliyyət göstərir. Onlar burada öz üslublarını tapıb.

Twitter-də mikro-esse, Instagram-da qısa nəsr, Facebook-da uzun post - bunlar da ədəbiyyatdır. Yeni format, amma yenə yaradıcılıq.

Deməli, sosial media əsl dilçini məhv etmir. Sadəcə laqeyd olanı daha da laqeyd edir. Sosial media dilimizi kasıblaşdırırmı? Cavab birmənalı deyil.

Bəli, kasıblaşdırır - əgər insan yalnız sosial mediadan istifadə edirsə, kitab oxumur, məqalə yazmır, düşünmür.

Xeyr, kasıblaşdırmır - əgər insan sosial medianı alət kimi işlədir, eyni zamanda oxuyur, yazır, inkişaf edir.

Problem alətdə deyil, istifadə tərzindədir. Bıçaq da öldürə bilər, çörək də kəsə bilər. Sosial media da belədir eyni qaydada kasıblaşdıra da bilər, zənginləşdirə də. Əsas məsələ: biz sosial medianı necə işlədirik? Passiv istehlakçıyıq, yoxsa aktiv istifadəçi? Yalnız scroll edirik, yoxsa düşünüb yazırıq?

Cavab hər kəsin öz seçimindədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)