Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Müasir dövrdə cəmiyyətin inkişafını və dəyişmə mexanizmlərini anlamaq üçün sosial proseslərə yalnız statik deyil, dinamik prizmadan yanaşmaq zəruridir. Sosial münasibətlər, dəyərlər sistemi, davranış formaları və mədəni kodlar zamanla dəyişir, yenilənir və yeni məna qatları qazanır. Bu dəyişkənliyin elmi izahında sosiodinamika anlayışı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Sosiodinamika nədir?
Sosiodinamika cəmiyyətin sosial, mədəni və psixoloji proseslərinin zaman daxilində necə dəyişdiyini və bu dəyişikliklərin hansı daxili və xarici amillərlə şərtləndiyini öyrənən elmi istiqamətdir. Bu yanaşmaya görə cəmiyyət sabit və dəyişməz struktur deyil, daim hərəkətdə olan, özünü yeniləyən və yeni şəraitə uyğunlaşan canlı sosial sistemdir.
Sosiodinamika fərdlə cəmiyyət arasında qarşılıqlı təsiri əsas götürür. Fərdin davranışı sosial mühitdən təsirləndiyi kimi, fərdi davranışların cəmi də ümumi sosial mənzərəni formalaşdırır. Məhz bu qarşılıqlı təsir sosiodinamik proseslərin əsasını təşkil edir.
Sosiodinamikanın elmi-nəzəri əsasları
Sosiodinamika müxtəlif elmi istiqamətlərin kəsişməsində formalaşmışdır və bir neçə əsas nəzəri mənbəyə söykənir.
Klassik sosioloji yanaşmalarda Ogyust Kont cəmiyyətin inkişafını mərhələli proses kimi izah edir, Emil Durkheim sosial həmrəyliyin dəyişən formalarına diqqət çəkir, Maks Veber isə sosial davranışların mənalandırılmasında mədəni və ideoloji faktorları ön plana çıxarır. Bu yanaşmalar sosiodinamikanın ilkin nəzəri bazasını formalaşdırmışdır.
Sistem nəzəriyyəsinə görə cəmiyyət açıq sosial sistemdir və bu sistem daxilində baş verən hər bir dəyişiklik digər sahələrə də təsir göstərir. Mədəniyyət bu sistemin əsas alt sahələrindən biri kimi sosiodinamik proseslərin həm səbəbi, həm də nəticəsi rolunda çıxış edir.
Sosial psixologiya isə kollektiv davranış, kütlə psixologiyası və sosial identiklik anlayışları vasitəsilə sosiodinamikanın daha dərindən anlaşılmasına imkan yaradır.
Mədəniyyət anlayışı və sosiodinamik proseslər
Mədəniyyət cəmiyyətin maddi və mənəvi dəyərlər toplusudur. Dil, din, ədəbiyyat, incəsənət, adət-ənənələr, əxlaq normaları və simvolik sistemlər mədəniyyətin əsas komponentlərini təşkil edir. Mədəniyyət yalnız keçmişin mirası deyil, eyni zamanda müasir dövrdə yenidən formalaşan və gələcəyə istiqamət verən canlı bir prosesdir.
Sosiodinamik yanaşma mədəniyyəti dəyişməz dəyər sistemi kimi deyil, sosial şərtlərə uyğun olaraq transformasiya olunan bir struktur kimi araşdırır. Bu baxımdan mədəniyyət sosial dəyişmələrin həm daşıyıcısı, həm də tənzimləyicisidir.
Mədəni dəyişmələrin sosiodinamik mexanizmləri
Mədəni dəyişmələr təsadüfi xarakter daşımır və müəyyən sosial mexanizmlər vasitəsilə baş verir. Bu mexanizmlər arasında adaptasiya xüsusi yer tutur. Cəmiyyət dəyişən sosial, siyasi və texnoloji şəraitə uyğunlaşaraq öz mədəni formalarını yeniləyir.
Diffuziya prosesi mədəni elementlərin bir cəmiyyətdən digərinə keçməsini ifadə edir. Bu keçid bəzən təbii mübadilə, bəzən isə tarixi və siyasi təsirlər nəticəsində baş verir.
İnnovasiya isə yeni ideyaların, estetik formaların və sosial davranış modellərinin yaranması ilə müşahidə olunur. Bununla yanaşı, ənənəvi dəyərlərin qorunmasına yönəlmiş müqavimət mexanizmi də sosiodinamik proseslərin ayrılmaz hissəsidir.
Sosiodinamikanın elmi-metodiki tədqiqat üsulları
Sosiodinamik proseslərin araşdırılmasında müxtəlif elmi-metodiki üsullardan istifadə olunur. Tarixi-müqayisəli analiz mədəni dəyişmələrin zaman üzrə izlənməsinə imkan verir. Kontent-analiz media, ədəbiyyat və incəsənət nümunələrində sosial-mədəni meyilləri üzə çıxarır.
Empirik sorğular və müşahidələr cəmiyyətin real davranış modellərini anlamağa kömək edir. Diskurs analizi isə ictimai dilin və ideoloji mətnlərin sosiodinamik rolunu araşdırır.
Sosiodinamika və müasir cəmiyyət
Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyalar və informasiya mühiti sosiodinamik prosesləri daha da sürətləndirmişdir. Sosial şəbəkələr mədəni dəyərlərin yayılması, dəyişməsi və bəzən də deformasiyası üçün yeni imkanlar yaradır. Bu vəziyyət mədəni siyasət, təhsil və ictimai kommunikasiya sahələrində daha düşünülmüş yanaşmaların formalaşmasını zəruri edir.
Sosiodinamika mədəni prosesləri anlamaq üçün mühüm elmi-metodiki çərçivə təqdim edir. Bu yanaşma cəmiyyətin yalnız bugünkü vəziyyətini deyil, onun gələcək inkişaf istiqamətlərini də dəyərləndirməyə imkan yaradır. Mədəniyyətin sosiodinamik təhlili cəmiyyətin özünüdərk səviyyəsini yüksəldir və milli-mənəvi dəyərlərin davamlılığını təmin edən mexanizmləri üzə çıxarır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.01.2026)
