TBİLİSİDƏ DƏFN OLUNAN MƏŞHUR AZƏRBAYCANLILAR
Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Gürcüstanın paytaxtı Tiflis Tbilisi şəhərində yerləşən Milli Botanika Bağının daxilində Azərbaycan xalqının dövlətçilik, ədəbiyyat, elm və maarifçilik tarixinə birbaşa şahidlik edən unikal bir məkan mövcuddur: Görkəmli azərbaycanlılar panteonu. XIX əsrdən bu günə qədər uzanan zəngin tarixi kökləri ilə bu memorial məkan, təkcə bir qəbiristanlıq qalığı deyil, həm də Azərbaycan-Gürcüstan mədəni əlaqələrinin və regional siyasi tarixin ən mühüm vizual rəmzlərindən biridir.
Panteonun yaranma tarixi: Qədim müsəlman qəbiristanlığından memoriala
XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində Tiflis bütün Qafqazın inzibati, iqtisadi və mədəni mərkəzi hesab olunurdu. Şəhərin Sololaki silsiləsinin cənub ətəklərində yerləşən bu ərazi əvvəlcə Tiflisin böyük Müsəlman qəbiristanlığı və ya Seyidabad qəbiristanlığı kimi fəaliyyət göstərib. Həmin dövrdə şəhərdə yaşayıb yaradan, dövlət strukturlarında xidmət edən azərbaycanlı ziyalılar, zadəganlar və hərbçilər məhz burada torpağa tapşırılırdı.
Sovet dövrünün dağıdıcılığı: XX əsrin ortalarında, sovet idarəçiliyinin şəhərsalma və genişləndirmə layihələri çərçivəsində tarixi müsəlman qəbiristanlığının böyük bir hissəsi dağıdılmış, qəbirlərin üzəri torpaqlanaraq Botanika bağının ərazisinə qatılmışdır.
Qorunma və bərpa: Yalnız Azərbaycan xalqının bir qrup dahi şəxsiyyətinin məzarı ictimaiyyətin və ziyalıların ciddi səyləri nəticəsində qorunmuşdur. Müstəqillik illərində, xüsusilə Azərbaycan dövlətinin dəstəyi ilə ərazi təmizlənmiş, abadlaşdırılmış və rəsmi olaraq Görkəmli Azərbaycanlılar panteonuna çevrilmişdir.
Panteonda əbədi uyuyan tarixi şəxsiyyətlər
Panteon daxilində Azərbaycanın həm mədəni renesansına, həm də dövlətçilik tarixinə birbaşa yön verən şəxsiyyətlər uyuyur. Onların arasında xüsusilə dörd sima mühüm əhəmiyyət kəsb edir:
Mirzə Fətəli Axundov (1812–1878)
Azərbaycan dünyəvi dramaturgiyasının banisi, böyük mütəfəkkir, yazıçı və filosof. Həyatının böyük hissəsini Tiflisdə çar canişinliyində baş tərcüməçi kimi keçirən Axundov, 1878-ci ildə vəfat edərkən burada dəfn olunmuşdur. Panteonun mərkəzində onun qəbirüstü abidəsi və böyük büstü ucalır.
Fətəli xan Xoyski (1875–1920)
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin AXC ilk Baş naziri, daxili işlər və xarici işlər naziri, görkəmli hüquqşünas. 1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra Tiflisə mühacirət edən Fətəli xan Xoyski, həmin ilin iyunun 19-da erməni terrorçuları tərəfindən arxadan güllələnərək qətlə yetirilmiş və bu qəbiristanlıqda dəfn olunmuşdur.
Həsən bəy Ağayev (1875–1920)
AXC Parlamentinin sədr müavini, görkəmli həkim, jurnalist və ictimai xadim. O da Fətəli xan Xoyski kimi erməni terrorçularının hədəfi olmuş, 1920-ci il iyulun 19-da Tiflisdə sui-qəsd nəticəsində şəhid edilmiş və Xoyskinin məzarının yaxınlığında basdırılmışdır.
Mirzə Şəfi Vazeh (1794–1852)
XIX əsr Azərbaycan poeziyasının klassiki, maarifçi və pedaqoq. Onun Tiflisdəki fəaliyyəti və bədii irsi Şərq ilə Qərb mədəniyyətinin sintezi baxımından mühüm rol oynamışdır.
Panteonda həmçinin AXC-nin naziri Məhəmməd Həsən Hacınski, çar ordusunun azərbaycanlı generalları və Tiflisin tanınmış bəy nəsillərinin nümayəndələri dəfn olunmuşdur.
Panteonun siyasi və mənəvi rəmzi mənası
Görkəmli Azərbaycanlılar panteonu sıradan bir tarixi abidə deyil; onun mənəvi alt qatlarında dərin mesajlar gizlənir:
Milli kimliyin imzası: Tiflisin düz mərkəzində belə bir panteonun mövcudluğu, Azərbaycan ziyalılarının və dövlət xadimlərinin Qafqazın mədəni və siyasi arxitekturasındakı tarixi rolunun daimi sübutudur.
Cümhuriyyət irsi: AXC-nin qurucularının məzarlarının burada qorunması, Azərbaycanın müstəqillik tarixinə duyulan dövlət ehtiramının sərhədlərdən kənardakı vizual təcəssümüdür.
Turizm və mədəniyyət marşrutu: Botanika bağına gələn minlərlə xarici turist bağın yaşıl təbiətini gəzərkən bu panteon vasitəsilə Azərbaycan tarixi və onun görkəmli şəxsiyyətləri ilə yaxından tanış olmaq imkanı əldə edir.
Tbilisi Botanika Bağının yaşıl qoynunda yerləşən Görkəmli Azərbaycanlılar panteonu, keçmişimizin böyük sərkərdələrinin, yazıçılarının və dövlət xadimlərinin ruhunu barındıran müqəddəs bir yaddaş adasıdır. Bu məkan həm Gürcüstan, həm də Azərbaycan üçün qorunmalı, gələcək nəsillərə ötürülməli olan ortaq mədəni-tarixi mirasdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(03.09.2026)
