İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Aqoşta Kristof XX əsr Avropa ədəbiyyatının diqqətəlayiq nümayəndələrindən biri, macar əsilli isveçrəli yazıçı idi. O, müharibənin insan həyatına təsiri, sürgün, tənhalıq, yaddaş, həqiqət və yalan kimi mövzuları özünəməxsus üslubda qələmə alıb. Yazıçının həyatını xüsusilə maraqlı edən cəhətlərdən biri də odur ki, o, yetkin yaşlarında yeni bir ölkədə yaşamağa və yeni dil öyrənməyə məcbur olub, sonradan isə həmin dildə dünya miqyasında tanınan əsərlər yazıb.

Aqoşta Kristof 30 oktyabr 1935-ci ildə Macarıstanın kiçik Çikvand kəndində dünyaya gəlib. O, uşaqlıq illərini Macarıstanda keçirmiş, erkən yaşlarından oxumağa və yazmağa maraq göstərib. Kitablar onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Lakin onun böyüdüyü dövr Avropa tarixinin ən mürəkkəb mərhələlərindən biri idi. İkinci Dünya müharibəsi və müharibədən sonrakı siyasi dəyişikliklər insanların həyatına ciddi təsir göstərib.

Macarıstanda siyasi vəziyyət, ictimai gərginlik və sonradan baş verən hadisələr Kristofun həyat yolunu da dəyişdirib. Gənclik illərində o, tarix müəllimi olmuş bir şəxslə ailə qurmuş və ana olub. Gələcəkdə yaşadığı mühacirət, ailəsindən və vətənindən uzaq düşməsi, yad ölkədə həyat qurmaq məcburiyyəti onun ədəbiyyatında mühüm mövzulara çevriləcəkdi.

Aqoşta Kristofun həyatındakı ən mühüm dönüş nöqtəsi 1956-cı ildə baş verən Macarıstan üsyanı olub. Həmin il Sovet qoşunları üsyanı yatırdıqdan sonra Kristof həyat yoldaşı və cəmi dörd aylıq qızı ilə birlikdə ölkəsini tərk etməyə məcbur qalıb. Ailə əvvəlcə Avstriyaya, daha sonra isə İsveçrənin fransızdilli bölgəsinə köçüb. Onlar Nöşatel şəhərində məskunlaşıblar.

Beləliklə, Kristof doğma ölkəsindən, tanıdığı insanlardan və ana dilindən uzaqda yeni həyat qurmağa başlayıb. İsveçrəyə köçdükdən sonra onun həyatı asan olmayıb. O, dolanışığını təmin etmək üçün fabrikdə, xüsusilə saat istehsalı ilə bağlı işlərdə çalışıb. Eyni zamanda fransız dilini öyrənməyə çalışıb. Bu, onun üçün sadəcə yeni bir dil mənimsəmək deyildi.

Macar dili onun uşaqlıq xatirələrinin, düşüncələrinin və şəxsiyyətinin bir hissəsi idi. Fransız dilində yaşamaq və yazmaq isə onu tamamilə fərqli bir dünyaya daxil edib. Kristof sonradan avtobioqrafik əsərində bu təcrübədən bəhs etmiş, yeni dilə uyğunlaşmağın və ana dilindən uzaq düşməyin yaratdığı çətinlikləri səmimi şəkildə təsvir edib.

Kristofun ədəbi fəaliyyəti dərhal böyük romanlarla başlamayıb. O, əvvəlcə macar dilində şeirlər yazmış, daha sonra fransız dilində dramaturgiya ilə məşğul olub. 1970-ci illərdə teatr əsərləri yazmağa başlayan müəllif tədricən öz ədəbi üslubunu formalaşdırdı. Fransız dilini sonradan öyrənməsinə baxmayaraq, bu dil onun əsas yaradıcılıq vasitəsinə çevrilib

Onun yaradıcılığında maraqlı bir ziddiyyət var: Kristof fransız dilində yazmaqla beynəlxalq oxucu auditoriyasına çatmışdı, lakin əsərlərinin bir çoxunda vətən həsrəti, dil itkisi və yad ölkədə yaşamağın yaratdığı təcrid hissi duyulurdu. Yazıçı 51 yaşında ilk romanını nəşr etdirdi. Bu roman onun adını dünya ədəbiyyatında tanıdan əsər olub.

Ən məşhur əsəri

Böyük dəftər

Le Grand Cahier — 1986

Kristofun ilk romanı olan bu əsər ona beynəlxalq şöhrət qazandırıb. Kitab müharibənin ortasında böyüməyə çalışan iki əkiz qardaşın həyatı üzərində qurulub.Böyük dəftər Aqoşta Kristofun yaradıcılığının ən mühüm əsəri hesab olunur. Roman 1986-cı ildə fransız dilində nəşr edilib və Avropa ədəbiyyatı mükafatına layiq görülüb. Sonradan çoxsaylı dillərə tərcümə olunub.

Hadisələr müharibənin dağıtdığı, adı dəqiq göstərilməyən bir ölkədə baş verir. İki əkiz qardaş təhlükəsizlik məqsədilə nənələrinin yanına göndərilir. Onlar burada ağır şəraitdə yaşamağı, aclığa, ağrıya və zorakılığa dözməyi öyrənirlər. Qardaşlar öz təcrübələrini böyük bir dəftərə qeyd edirlər. Onların yazı üslubu quru, qısa və emosional ifadələrdən uzaqdır.

Başlarına gələn hadisələri hisslərini açıq şəkildə bildirmədən təsvir etmələri əsərin ən fərqli xüsusiyyətlərindən biridir. Roman oxucunu mühüm suallarla qarşılaşdırır: müharibə insanın mənəvi dünyasını necə dəyişir? Sağ qalmaq üçün insan hansı sərhədləri keçə bilər? Həqiqət və qəddarlıq arasındakı münasibət necə formalaşır? Kristof bu suallara hazır cavablar vermir. O, oxucunu hadisələri müstəqil qiymətləndirməyə sövq edir.

Əkizlər trilogiyası

Yazıçının dünya şöhrətini möhkəmləndirən əsas yaradıcılığı bir-biri ilə əlaqəli üç romandan ibarətdir.

1. Böyük dəftər — Le Grand Cahier (1986)

Müharibə şəraitində yaşayan iki qardaşın sağ qalmaq mübarizəsi, qəddarlıq və insanın özünü qorumaq üçün dəyişməsi təsvir edilir.

2. Sübut — La Preuve (1988)

Birinci romandakı hadisələrin davamı olan əsərdə ayrılıq, yaddaş, gözləmə və insanın keçmişi ilə münasibəti ön plana çıxır.

3. Üçüncü yalan — Le Troisième Mensonge (1991)

Trilogiyanın son hissəsində həqiqət, yalan, şəxsiyyət və yaddaş məsələləri daha mürəkkəb xarakter alır. Oxucu əvvəlki hadisələrə və qəhrəmanların danışdıqlarına yenidən nəzər salmağa məcbur olur.

Bu üç romanı birlikdə oxumaq xüsusilə maraqlıdır. Çünki sonrakı kitablar əvvəlki hissələrdə baş verənlərə dair təsəvvürləri dəyişə bilər. Müəllif oxucu ilə həqiqət arasında qeyri-müəyyənlik yaradır və hadisələrin hansı hissəsinin gerçək, hansının isə qəhrəmanların yaddaşına və ya təsəvvürünə bağlı olduğunu düşündürür. Trilogiyanın əsas xüsusiyyətlərindən biri müharibənin yalnız şəhərləri və ölkələri deyil, insanın düşüncə tərzini, münasibətlərini və mənəvi dünyasını da dağıtmasıdır.

Kristofun yaradıcılığı müxtəlif ölkələrdə tanınıb, əsərləri çoxsaylı dillərə tərcümə edilib.

- Avropa ədəbiyyatı mükafatı: 1986-cı ildə Böyük dəftər əsəri ilə bağlı qazandığı mühüm uğur.

- Qotfrid Keller mükafatı: 2001-ci ildə İsveçrədə aldığı nüfuzlu ədəbi mükafat.

- Avropa ədəbiyyatı üzrə Avstriya Dövlət mükafatı: 2008-ci ildə təltif edilmişdir.

- Kossuth mükafatı: 2011-ci ildə, vəfat etdiyi il Macarıstanın mühüm dövlət mükafatlarından biri ilə təltif olunub.

Bu uğurlar onun həm macar ədəbi ənənəsi, həm də fransızdilli Avropa ədəbiyyatı daxilində əhəmiyyətli yer tutduğunu göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.10.2026)