“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizləri Tənqid rubrikasında Vaqif Yusifli ilə görüşdürəcəyik.
Layihə ən dəyərli bədii nümunələri gündəmdə saxlamağa xidmət edir.
Vaqif YUSİFLİ
ƏDƏBİ FRAQMENTLƏR
ŞƏHİDLƏR - QƏHRƏMANLAR
Şəhid insan…
Şəhid şəhər…
Şəhidlər qəbristanı…
Şəhid ruhlar…
Bu sözlərin, ifadələrin doğurduğu kədərli ovqat bizə yaxşı tanışdır. Son otuz altı ildə belə çox işlənən sözlər, ifadələr təsəvvürə gətirmək çətindir. “Şəhid ailəsi”, “şəhid anası”, “şəhid atası”, “şəhid məzarı” -yurdun hər guşəsindən bəzən hıçqırıqla, bəzən də qürurla söylənilən bu sözlər indi hər birimizin dilində səslənir. Şəhidlərin adına küçələr, məktəblər var. Şəhid ailələrinə hörmətsizliyi heç kəs bağışlamır. Azərbaycanda şəhidlik hörmət və ehtiramın ən ali məqamı səviyyəsinə ucalıb.
Azərbaycan ədəbiyyatında şəhidlik mövzusunun tarixi çox qədim əsrlərə gedib çıxır. Ancaq bu mövzunu ədəbiyyatda ilk dəfə abidə səviyyəsinə qaldıran və şəhidliyi bədii-metaforik rəmzə çevirən dahi Məhəmməd Füzuli olub... “Hədiqətüs-süəda” əsərində o, əski çağlardan geniş yayılan Kərbəla vaqiəsini qələmə almış, bu dini hadisəni təkcə din yolunda gedən mübarizə kimi yox, insanın mənəvi və cismani köləliyə qarşı üsyanı, məslək və etiqad uğrunda mübarizəsi kimi təsvir etmişdir. Ümumiyyətlə, türk dünyasında, müsəlman aləmində şəhidlik missiyası dini-ideoloji kontekstdən sıyrılmasa da, sonralar Vətən, xalq və millət uğrunda gedən savaşlar, istiqlal mübarizələri ilə sıx bağlı olmuşdur. Xüsusilə, qardaş türk ədəbiyyatında Nihal Atsız, Mehmet Akif, Yəhya Kamal kimi şairlər şəhidlikdən qəhrəmanlığa ucalan yolu və zirvəni doğru müəyyənləşdiriblər. Yəni onların poetik tərənnümündə şəhidlik anlayışı qəhrəmanlıq kimi dərk olunur:
Qəhrəmanlıq nə yalnız
bir yüksəliş deməkdir.
Nə də yıldızlar kibi
parlayıb sönməməkdir.
Sızlarsa da könüllər
Şəhidlərin yasından,
Qoşar adım getməli
onların arxasından.
Qəhrəmanlıq-içərək
acı ölüm tasından,
irəliyə atılmaq və
sonra dönməməkdir!
(Nihal Atsız)
Burada Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin “Şəhidlər” poemasını xatırlamamaq mümkün deyil. O da şəhidliyi qəhrəmanlıq kimi vəsf edir:
İnsan insan olur öz hünəriylə,
Millət millət olur xeyri, şəriylə.
Torpağın bağrına cəsədləriylə
Azadlıq toxumu əkdi şəhidlər.
Şair-publisist Güləmail Murad həm şeirləri, həm də publisistik məqalələri ilə (bu yazıların əksəriyyəti kitab halına gətirilib) şəhidlik və qəhrəmanlıq mövzusuna ardıcıl şəkildə müraciət edir, hətta deyərdim ki, Azərbaycanda heç bir yazıçı həmin mövzuda bu qədər kitab çap etdirməyib. Əlbəttə, söhbət saydan, kəmiyyətdən getmir, söhbət ondan gedir ki, Güləmail xanım bu mövzuya öz vətəndaşlıq borcu və səlahiyyəti kimi yanaşır. Akademik Nizami Cəfərov yazır: “Güləmail Murad özünün vətənpərvərlik ruhlu kitabları ilə respublikamızda tanınır və sevilir. Onu tez-tez bölgələrə dəvət eləyir, onunla şəhid ailələri və qazilərin, eləcə də məktəblilərin görüşlərini keçirirlər”. Güləmail Muradın kitablarının adlarına baxın: “Qarabağ harayı”, “Vətən uğrunda”, “Döyüş yolları”, “Beş ulduz”, “Bir damla yaş”, “Dağlarda şəhid səsi”, “Günəş qürub edəndə”, “Tovuz döyüşləri”, “Aprel döyüşləri” (trilogiya), “Günnüt zəfəri”, “Zəfərnamə”, “Qəhrəmanlıq yüksəkliyi”, ““Akula” ləqəbli kəşfiyyatçı”, “Cənnətim Şuşa”.
Əlbəttə, bu kitabların hər biri haqqında ayrıca söhbət açmaq olar, amma onun lap bu yaxınlarda çapdan çıxmış “Qan yaddaşımızdan” kitabından söhbət açmaq istəyirəm. Çünki bu kitabda da o, şəhidlik və qəhrəmanlıq mövzusunu davam etdirir:
Hünər səndə, qeyrət səndə,
Sən ey qəhrəman şəhidim!
Bir yenilməz qüvvət səndə,
Sən ey qəhrəman şəhidim!
Açıb şahin qanadını
Tarixə yazdın adını.
Dünya gördü inadını,
Sən ey qəhrəman şəhidim!
Unudarmı dövran səni,
Qoca, uşaq, cavan səni,
Anam Azərbaycan səni?!
Sən ey qəhrəman şəhidim!
Bu şeirdə Güləmail Murad şəhidliklə qəhrəmanlığı vəhdətdə düşünür. Bütün kitab boyu bu vəhdətə əməl olunur. Kitabda Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, mayor Samid Gülağa oğlu İmanovun və gizir Elmidar Səlimxan oğlu Səfərovun qəhrəmanlıq və şəhidlik yolları vəsf olunur. Bəlkə də, buna vəsf, tərənnüm demək olmaz, çünki onların şəhidliyi ağrı, kədərlə də yad edilir.
Güləmail Murad Samid İmanovun keçdiyi ömür yoluna nəzər salır, onun uşaqlığından, ilk gəncliyindən ta şəhidliyinə qədər hər bir ili, ayı izləyir, mükəmməl obrazını yaradır. Bu ömür yolunda başlıca xətt – əsas istiqamət isə Samidin hərbçi həyatıdır. Müqayisə aparmaq lap yerinə düşər – bu yol iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Həzi Aslanovun keçdiyi yolu xatırladır.
Samid İmanov Heydər Əliyev adına Ali Hərbi Məktəbi bitirib, ardınca Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr kursunu başa vurub. Bundan sonra isə hərbi hissələrdə müxtəlif vəzifələr, pillə-pilə yüksəlişlər, bu müddət ərzində qüsursuz xidmətinə görə aldığı medallar, tərifnamələr... Amma Samid İmanovun bir insan, bir vətəndaş, bir qəhrəman kimi obrazını daha mükəmməl şəkildə ifadə etmək üçün müəllif onu yaxından tanıyan döyüş yoldaşlarına və ailə üzvlərinə müraciət edir. Qardaşı Sadiq, anası Xuraman, atası Gülağa, bacıları Gülbəniz və Aybəniz, döyüş yoldaşları Elşad Rüstəmov (polkovnik-leytenant), Anar Mahmudov, Kamal Hacızadə, İlkin Bayramov, Tahir Ağayev, Pərvin Əliyev ondan söz açırlar. Gözlərimiz qarşısında Samid İmanov canlı bir insan kimi görünür… Polkovnik-leytenant Nizami Əliyev deyir: “Onun şəxsi keyfiyyətləri: yüksək səviyyədə bir zabit idi, ailəsinə bağlı insan idi. Yəni zabitə-xüsusi təyinatlıya xas olan bütün xüsusiyyətlər onda var idi. Çox savadlı bir zabit idi”.
Qardaşı Sadiqin dediklərindən: “Bəzən tək olanda sənin məzarına gəlirəm. O səssiz daşın yanında oturub ürəyimdə, illərdir, içimdə yığılıb qalan bütün sözləri bir-bir sənə deyirəm. Mən danışdıqca, içim boşalır, amma sən susursan. Bil ki, sən bizim üçün, sadəcə, bir tarix deyilsən. Sən hər gün xatırladığımız, darıxdığımız bir insansan”.
Son günləri: əsgərlər aralanan kimi, ermənilərə əsir düşməmək üçün Samid çox çətinliklə yerini dəyişir. Mərmilər qurtardığı üçün əlində qumbara saxlayır. Əsgərlər səhərə qədər onu axtarırlar. Əvvəlcə, Samidin papağını, sonra isə əlində qumbara, üzüstə uzanmış halda nəşini tapırlar. Samdi qaldırarkən görürlər ki, qanı ilə böyük hərflərlə “Ana Vətən!” ifadəsini yazıb. Şəhidliklə böyük qəhrəmanlıq birləşir...
Güləmail Murad “Qan yaddaşımızdan” kitabında daha bir şəhid qəhrəmandan – Elmidar Səfərovdan da söz açır. Onun da hərbiyə olan marağı yüksək vətən sevgisiylə vəhdətdə olub. O da bir döyüşçü kimi hünər və qəhrəmanlıq yollarını keçib. Ağdərə, Tərtər, Ağdam və Füzuli istiqamətlərində gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına vuruşub. Amma yaralı yoldaşlarını döyüş meydanından çıxararkən düşmən gülləsi ondan yan keçməyib. 24 yaşı vardı. “Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə”, “İgidliyə görə” medalları ilə təltif olunub. Neftçala rayonundakı Şəhidlər Xiyabanında onu hər gün yad edirlər.
Güləmail Murad çox həssas şairdir - hər hansı bir hadisədən bəhs edərkən öz kövrək duyğularını gizlədə bilmir. Hər iki şəhiddən söz açarkən onların analarını da yad edir: “Ananın fəryadına nə dağlar, nə dərələr cavab tapa bilirdi… Lal-kar dağlar od püskürür, sanki deyirdi: “Ana, dərdin mənə gəlməsin. Dərdin mənə gəlsə, Yer məhvərindən oynayar... Bu dərdi çəkə bilməz””...
Dərdini döndər gülə,
Şəhid məzarın bəzəsin.
Dərdini döndər yelə,
Xoş bir soraq gətirsin.
Qələbə müjdəsi yetirsin
Şəhid ruhuna!
Şəhid anası,
dərdini dağa döndərmə,
Çəkə bilməz…
Şəhid edərsən dağları,
Şəhid anası!
Kitabda Elmidarın anası Əminə xanımın nəvəsiylə şəkli yer alıb: “Nəvəmə Elmidarın adını qoymuşam. İndi Elmidarın qoxusunu ondan alıram”.
Güləmail Muradın “Qan yaddaşımızdan” kitabı bir sənədli romandır desəm, yanılmaram. Bu onun Şəhidlik və Qəhrəmanlıq haqqında silsilə kitablarınının hələlik sonuncusudur. Amma sonuncu olmayacaq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(01.09.2026)
