İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Rus ədəbiyyatının dünya çapında tanınan klassikləri – Tolstoy və Dostoyevski kimi nəhəng imzalarla yanaşı yeni dövr imzaları – Mixail Bulqakov və Andrey Platonov da özləri barədə ad eləməyi bacarmışlar.
Andrey Platonov (əsl adı Andrey Platonoviç Klimentov, 1899–1951) — XX əsr rus ədəbiyyatının ən özünəməxsus və fəlsəfi yazıçılarından biridir. Andrey Platonov 1 sentyabr 1899-cu ildə Voronej quberniyasında fəhlə ailəsində anadan olub. Atası dəmiryolunda işləyib.
Platonov uşaqlıqdan zəhmət və yoxsulluq mühitində böyüdüyündən, sonralar əsərlərində sadə insanların həyatına, əməyə, aclığa və sosial dəyişikliklərin insan taleyinə təsirinə xüsusi yer verib.
Gənc yaşlarından yazmağa başlayıb. Eyni zamanda mühəndis kimi çalışıb, müxtəlif texniki layihələrdə iştirak edib. Elektrikləşmə, su təsərrüfatı və kənd təsərrüfatı layihələri ilə də məşğul olub. Onun üçün texniki tərəqqi və insanın mənəvi dünyası həmişə bir-biri ilə əlaqəli idi.
Əsas əsərləri
1. «Çevenqur» — inqilabdan sonrakı Rusiyanın mürəkkəb mənzərəsini əks etdirən fəlsəfi roman.
2. «Kotlovan» («Xəndək») — kollektivləşmə və böyük sosial layihələr fonunda insanın mənəvi boşluğunu təsvir edən əsər.
3. «Can» («Джан») — insanın həyat, sevgi və məna axtarışını əks etdirən fəlsəfi povest.
4. «Qayıdış» — müharibədən evə dönən insanın ailəsinə və əvvəlki həyatına yenidən uyğunlaşmaq çətinliyindən bəhs edən güclü hekayə.
5. «Gözəl və qəzəbli dünyada»
6. «Şübhəli Makar»
7. «Üçüncü oğul»
«Kotlovan» — ən mühüm əsərlərindən biri
«Kotlovan» Platonovun yaradıcılığının ən mürəkkəb əsərlərindən sayılır. Əsərdə insanların böyük və möhtəşəm gələcək qurmaq arzusu ilə fərdin həyatı və mənəvi ehtiyacları arasındakı ziddiyyət göstərilir. Əsərin qəhrəmanları böyük bir tikinti üçün nəhəng xəndək qazırlar. Lakin getdikcə məlum olur ki, onların qurduğu dünya insanlara xoşbəxtlik gətirmək əvəzinə, onları mənəvi cəhətdən boşaldır.
Platonov burada sadəcə siyasi hadisələri təsvir etmir. Onun əsas sualı daha dərindir:
İnsan naminə qurulan bir gələcək insanın özünü məhv edirsə, həmin gələcəyin mənası nədir?
«Çevenqur»
«Çevenqur» Platonovun ən məşhur romanlarından biridir. Əsərdə inqilabdan sonrakı dövrün insanları və onların yeni cəmiyyət yaratmaq cəhdləri təsvir olunur. Platonovun dili burada xüsusilə fərqlidir. O, bəzən sadə və gündəlik sözləri elə bir şəkildə birləşdirir ki, adi cümlə fəlsəfi məna qazanır.
Yaradıcılığının əsas xüsusiyyətləri
Platonovun əsərlərində tez-tez:
insan və sistem,
əmək və yoxsulluq,
ümid və ümidsizlik,
texniki tərəqqi və mənəviyyat,
sevgi və tənhalıq,
ölüm və həyatın mənası
qarşı-qarşıya qoyulur.
Onun qəhrəmanları çox vaxt sadə insanlardır. Lakin bu sadə insanların düşüncələri vasitəsilə Platonov insanlığın ən böyük suallarını araşdırıb.
Platonovun dili
Onu digər yazıçılardan fərqləndirən ən mühüm cəhətlərdən biri özünəməxsus dilidir. Platonov bəzən sözləri qeyri-adi şəkildə birləşdirir, rəsmi-siyasi ifadələri xalq danışığı ilə qarışdırıb. Nəticədə həm qəribə, həm də dərin fəlsəfi təsir yaradan bir üslub meydana gəlib. Bu səbəbdən Platonovu oxumaq ilk baxışda asan deyil. Onun cümlələrinin arxasında çox vaxt ikinci, hətta üçüncü məna qatı dayanıb.
Həyatının son illəri
Platonovun əsərlərinin bir hissəsi sovet dövründə ciddi senzura ilə qarşılaşıb. Xüsusilə «Çevenqur» və «Kotlovan» kimi əsərləri onun sağlığında tam şəkildə nəşr olunmayıb. İkinci Dünya müharibəsi illərində hərbi müxbir kimi fəaliyyət göstərib. Müharibədən sonra da yazmağa davam edib. Platonov 5 yanvar 1951-ci ildə Moskvada vəfat edib.
Ədəbiyyatda yeri
Bu gün Andrey Platonov XX əsr rus ədəbiyyatının ən dərin, mürəkkəb və orijinal yazıçılarından biri hesab olunur. Onun yaradıcılığı yalnız sovet dövrünün hadisələrini öyrənmək üçün deyil, insanın cəmiyyət, ideologiya, texnologiya və öz taleyi qarşısındakı vəziyyətini anlamaq üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır. Platonov haqqında ən sərrast ifadələrdən biri belə ola bilər:
Platonov insanın daha yaxşı dünya qurmaq arzusunun özünü necə sınağa çəkdiyini yazırdı.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(28.08.2026)
