İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Ondan başlayaq ki Xalq yazıçısı İsa Muğanna haqqında müxtəlif dövrlərdə Azərbaycanın, eləcə də dünyanın tanınmış dövlət, elm və ədəbiyyat xadimləri olduqca yüksək fikirlər səsləndiriblər. Ümummilli lider Heydər Əliyev İsa Muğannanın yaradıcılığını Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm hadisələrindən biri kimi qiymətləndirirdi. O, yazıçının 70 illik yubileyi münasibətilə imzaladığı sərəncamda İsa Muğannanı Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi adlandırmış, onun əsərlərinin xalqın mənəvi dünyasının zənginləşməsinə xidmət etdiyini vurğulamışdı.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev isə İsa Muğannanın 90 illik yubileyi haqqında sərəncamında yazıçının Azərbaycan nəsrinin inkişafındakı müstəsna xidmətlərini qeyd etmiş, onun milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və ədəbi fikrin zənginləşməsinə böyük töhfələr verdiyini bildirmişdi...
Dünyaşöhrətli qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovun İsa Muğanna haqqında dediyi söz xüsusilə məşhurdur:“Bizim hamımız İsa Muğannadan təsirlənmişik və öyrənmişik.”
Bu fikir İsa Muğannanın təkcə Azərbaycan deyil, bütövlükdə türk dünyası ədəbiyyatındakı nüfuzunu göstərən, ən çox sitat gətirilən qiymətləndirmələrdən biridir.
Xalq yazıçısı, AYB sədri Anar İsa Muğannanın vəfatı zamanı demişdi:“Mən İsanı bizim ədəbiyyatda Mirzə Cəlillə bərabər öz ustadım sayırdım.”
Anarın fikrincə, İsa Muğanna XX əsr Azərbaycan nəsrinin ən qüdrətli simalarından biri idi və onun itkisi milli ədəbiyyat üçün böyük boşluq yaratdı.
Akademik, AMEA-nın prezidenti İsa Həbibbəyli yazırdı:“Çətin və mürəkkəb mərhələdə İsa Hüseynov canlı həyat nəfəsi üstündə köklənmiş maraqlı, cəlbedici əsərləri ilə böyük ədəbiyyat yarada bilmişdir.”
O, həmçinin İsa Muğannanı “Azərbaycan altmışıncılarının möhtəşəm proloqu” adlandırmışdı.
Başqa bir qiymətləndirməsində isə qeyd etmişdi ki:“Bütövlükdə İsa Hüseynov əsərləri ilə çətin ideoloji mühit çərçivəsində də ciddi yazıçı sözü deməyin mümkünlüyünü isbat edə bilmişdir.”
Xalq şairiFikrətQocadeyirdi:“Ədəbiyyatakeçiddönəminin əsasyazıçılarındanbiri İsaMuğannaidi.”
O, xüsusilə “Tütək səsi” və digər əsərlərinin bir nəslin estetik zövqünün formalaşmasında mühüm rol oynadığını vurğulayırdı.
Xalq yazıçısı Elçin müxtəlif çıxışlarında İsa Muğannanı Azərbaycan nəsrində yeni bədii təfəkkür yaradan sənətkarlardan biri kimi dəyərləndirirdi. Onun fikrincə, İsa Muğannanın yaradıcılığı milli nəsrin inkişafında ayrıca mərhələ təşkil edir və yazıçının əsərləri zaman keçdikcə daha dərindən anlaşılır.
İsa Muğanna haqqında deyilən fikirləri ümumiləşdirsək, onu ən çox aşağıdakı ifadələrlə xarakterizə ediblər:
- Azərbaycan nəsrinin yeniləşdiricisi;
- fəlsəfi nəsrin böyük ustadı;
- milli ədəbiyyatda yeni mərhələ yaradan yazıçı;
- insan mənəviyyatının dərinliklərini araşdıran sənətkar;
- “Azərbaycanın Dostoyevskisi”.
***
Bu gün iyunun 12-sidir və Azərbaycan SSR xalq yazıçısı İsa Muğanna barədə elə-belə danışmırıq. Bu gün dahi yazıçının anadan olmasının tam 98-ci ildönümüdür və inşallah, dğvlət səviyyəsində möhtəşəm 100 illik keçirilməsinə səbirsizlənirik.
***
İsa Muğanna (Hüseynov) 12 iyun 1928-ci ildə Qazax qəzasının Muğanlı kəndində dünyaya gəlib.
Atası Mustafa məktəb müəllimi olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra N.Nərimanov adına Tibb Universitetinə daxil olsa da (1945) 4 ay sonra kəndə qayıdıb. Sonradan Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olub. 1952-ci ildə Moskvadakı M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirib.
Azərnəşrdə Ədəbiyyat şöbəsinin redaktoru, "Literaturnıy Azerbaydjan" qəzetində nəsr şöbəsinin müdiri, C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında baş redaktor, redaktor, Ssenari şurası üzvü, Azərbaycan SSR Dövlət Kinemotoqrafiya Komitəsində baş redaktor vəzifələrində çalışıb.
1948-ci ildən ədəbi fəaliyyətə başlamış İsa Muğannanın "Anadil oxuyan yerdə" yazısı ilk dəfə 1949-cu ildə "İnqilab və Mədəniyyət" qəzetində çap edilib. 1950-ci illərdən etibarən kitabları nəşr olunub. Ssenariləri əsasında ("26 Bakı Komissarı", "Nəsimi", "Ulduzlar sönmür" , "Tütək səsi" , "Nizami" və s.) filmlər çəkilmiş, əsərləri xarici dillərə tərcümə olunmuşdur. "26 Bakı Komissarı" filmi 1968-ci ildə Ümumittifaq Leninqrad Festivalının ən yaxşı tarixi-inqilabi film mükafatını alıb.
Əsərləri
1. "Bizim qızlar" pyesi
2. "Dan ulduzu" pyesi
3. Hekayələr
4. Ömrümdə izlər
5. Pyeslər
6. Yanar ürək
7. Doğma və yad adamla
8. Cəhənnəm
9. Qəbiristan
10. "Saz" povest
Mükafatları
1."Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı
2.Azərbaycan SSR Xalq yazıçısı
3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü
4. "Nəsimi" mükafatı
5. "İstiqlal" ordeni
6. "Şərəf nişanı" ordeni
7. "Qırğızıstan Yazıçılar İttifaqı" diplom və prizi.
Filmoqrafiya
- Arvadım mənim, uşaqlarım mənim
- Dəli Kür
- İyirmialtılar
- Qərib cinlər diyarında
- Liderlik missiyası. 1-ci hissə
- Nəsimi
İsa Muğanna Uzun müddət xroniki ürək çatışmazlığından əziyyət çəksə də heç vaxt yataq xəstəsi olmayıb. 2014-cü il 1 aprel tarixində gecəyarısı qəfildən vəfat edib. Dəfn mərasimi xaricdə yaşayan nəvəsinin gəlişi və iştirakı ilə Fəxri Xiyabanda gerçəkləşib.
Allah rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.06.2026)
