Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Azərbaycan ədəbiyyatı tarixini bir okeana bənzətsək, Rəsul Rza o okeanın rəngini dəyişən, ona yeni axınlar gətirən bir qasırğadır. Biz çox vaxt klassikaya, o öyrəşdiyimiz qafiyə sisteminə bir sığınacaq kimi baxmışıq. Amma Rəsul Rza gələndə o sığınacağın divarlarını uçurdu.

O, sübut etdi ki, şeir sadəcə qulağı oxşayan bir musiqi deyil, həm də beyni oyardan, insanı sarsıdan bir düşüncə formasıdır. Onun gətirdiyi modernizm, sadəcə sərbəst vəznin (qafiyəsiz və ya sərbəst ölçülü şeirin) tətbiqi deyildi; bu, bir millətin dünyanı görmə bucağının dəyişməsi idi.

Rəsul Rzanın şeirlərində Azərbaycan insanı artıq sadəcə taleyinə boyun əyən, dağların başında kədərli mahnılar oxuyan bir obraz deyil. O, artıq şəhərlidir, intellektualdır, rənglərin dilini bilir, atomun sirrindən xəbərdardır və ən əsası, azad düşüncənin nə olduğunu dərk edir. Onun meşhur "Rənglər" silsiləsini götürək. Bu silsilə Azərbaycan poeziyasında bir inqilab idi. Şair rəngləri bizə sadəcə boya kimi yox, bir psixoloji və fəlsəfi vəziyyət kimi təqdim edirdi. Qaranın içindəki ümidi, ağın içindəki qorxunu, qırmızının içindəki inqilabı və utancı göstərirdi. Bu, modernizmin ən təmiz halıdır: hər kəsin gördüyü əşyaya kimsənin görmədiyi mənadan baxmaq. Onun yaradıcılığında vətən anlayışı da modernləşdi. Vətən artıq sadəcə torpaq və su deyildi, vətən insanın içindəki ləyaqət, keçmişin ağrısı və gələcəyin işığı idi. Şair "Mən torpağam" deyəndə, özünü sadəcə bir coğrafiya ilə yox, bəşəriyyətin bütün tarixi ilə eyniləşdirirdi. Onun şeirlərindəki o geniş miqyas, o kainat fəlsəfəsi oxucunu öz kiçik dünyasından çıxarıb ulduzların arasına aparırdı. Amma o ulduzların arasından baxanda belə, Xəzərin mavisini, Abşeronun küləyini hiss etdirirdi.

Mən torpağam, məni atəş yandırmaz;

tərkibimdə kömürüm var,

külüm var.

Mən baharam çəmən-çəmən

çiçəyim var, gülüm var.

Rəsul Rza həm də cəsarətin simvolu idi. O, Müşfiqin ruhuna, repressiya qurbanlarının xatirəsinə həsr etdiyi misralarda dövrün bütün sərtliyinə rəğmən həqiqəti deyirdi. Onun "Qızılgül olmayaydı" poeması bir xalqın bağrından qopan fəryadın modern şəkildə kağıza köçürülməsi idi. Şair bu əsərlə göstərdi ki, ən böyük faciələr belə bəzəkli sözlərlə yox, ən sadə və ən kəskin ifadələrlə daha dərindən anladıla bilər.

Bu gün biz 21-ci əsrin gəncləri olaraq Rəsul Rzanı oxuyanda ondan bir şeyi öyrənirik: yenilikdən qorxmamalıyıq. O, bizə öyrətdi ki, bir millətin ruhu onun ənənələrinə sadiq qalaraq necə müasirləşə bilər. Onun şeirlərindəki Azərbaycan ruhu, qədim köklərindən qidalanıb göylərə boylanan bir çinar kimidir. O, bizim poeziyamıza intellekt gətirdi, bizi duyğuların bəsitliyindən çıxarıb düşüncənin dərinliyinə çəkdi. Rəsul Rza oxumaq, özünü və dünyanı yenidən kəşf etmək deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)