Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Hər böyük şairin həyatında bir mərhələ olur ki, tədqiqatçılar onu “qaranlıq dövr” adlandırırlar. Bu dövrdə şair ya ümumiyyətlə yazmır, ya yazdıqlarını məhv edir, ya da əvvəlki üslubundan tam fərqli yazır. Bu, şairin böhranı, sınağı və dəyişmə mərhələsidir.

Çox vaxt bu mərhələ qaçılmaz olur. Məsələn, böyük rus şairi Aleksandr Puşkin sürgündə olduğu illərdə tənhalıq yaşayırdı. Dostlardan uzaq, nəzarət altında bir həyat sürürdü. Amma məhz o dövrdə onun ən mühüm əsərlərinin əsası qoyuldu. Bu göstərir ki, qaranlıq dövr bəzən şairi zəiflətmir, əksinə onu daha dərin edir. Bəzi şairlər isə uzun müddət susurlar. Uzun illər heç nə yazmırlar. Müharibələr, şəxsi böhranlar və həyatın çətinlikləri onların yaradıcılığını dayandırır. Amma bəzən bu sükutdan sonra ən böyük əsərlər ortaya çıxır. Deməli, sükut bəzən yox olmaq deyil, hazırlıq mərhələsidir. Başqa bir nümunədə isə şair psixoloji çətinliklər yaşayır: depressiya, ailə problemləri, daxili gərginlik. Bu vəziyyət onun yaradıcılığına təsir edir və o dövrdə daha qaranlıq, ağır mövzulu şeirlər yazılır. Lakin həmin əsərlər bədii baxımdan çox güclü ola bilir. Qaranlıq dövrün yaranmasının müxtəlif səbəbləri var.

Birinci səbəb xarici təzyiqlərdir. Senzura, sürgün, maddi çətinliklər və siyasi təqiblər şairin yazmasına mane olur. Şair yazmaq istəyir, amma ya imkan tapmır, ya da buna icazə verilmir.

İkinci səbəb daxili böhrandır. Şair bəzən öz yazdıqlarından narazı qalır. Hiss edir ki, əvvəlki şeirləri təkrar olunur və yeni söz tapa bilmir. Bu zaman yazmağı dayandırır və yeni bir səs axtarmağa başlayır.

Üçüncü səbəb isə yaradıcılıq tükənməsidir. Uzun illər yazan şair bəzən yorulur. Söz ehtiyatı azalır, ilham zəifləyir. Bu isə təbii bir prosesdir.

Qaranlıq dövrdə bəzi şairlər ümumiyyətlə yazmırlar. Bəziləri yazır, amma sonradan məhv edir. Bəziləri isə yalnız qeydlər aparır – gündəliklər, yarımçıq fikirlər, fraqmentlər. Maraqlıdır ki, bu cür qeydlər bəzən hazır şeirlərdən daha səmimi və dərin olur. Bəzən qaranlıq dövr həyat faciələri ilə də bağlı olur. Ailə problemləri, yaxın insanların itkisi və ya siyasi təqiblər şairi sükuta məcbur edir. Bu dövrdə yazılan şeirlər isə çox vaxt ən ağrılı və ən güclü əsərlər olur. Elə şairlər də var ki, qaranlıq dövrdən çıxa bilmirlər. Onlar bir müddət yazdıqdan sonra şeiri tamamilə tərk edirlər. Bu isə ədəbiyyat üçün böyük itki sayılır.

 Qaranlıq dövrdə şairin özünə münasibəti də dəyişir. O, əvvəl yazdığı şeirlərə tənqidi baxmağa başlayır. Bəzən onları bəyənmir, hətta nifrətlə xatırlayır. Bu hiss yeni əsərlər yazmaqdan da çəkindirə bilər.

Bu dövrdə şair çox vaxt ədəbi mühitdən də uzaqlaşır. Tədbirlərdən, görüşlərdən və müzakirələrdən qaçır. Tənhalıq seçir. Çünki başqalarının uğuru ona öz çətinliklərini xatırladır. Amma qaranlıq dövr yalnız böhran deyil. Bu həm də yenilənmə mərhələsidir. Şair köhnə üslubundan uzaqlaşır və yeni bir yaradıcılıq mərhələsinə hazırlaşır. Bu proses ağrılı olsa da, çox vaxt zəruri olur. Bəzi şairlər bu dövrdə başqa sahələrə yönəlirlər. Şeir yazmaq əvəzinə nəsr yazırlar, tərcümə ilə məşğul olurlar və ya başqa sənət növlərinə maraq göstərirlər. Bu, bəzən poeziyadan müvəqqəti uzaqlaşmaq cəhdi olur.

Qaranlıq dövr hər zaman kənardan görünmür. Şair ictimaiyyətdə fəal görünə bilər, amma daxilində böyük bir yaradıcılıq böhranı yaşayır. Bu isə ən gizli və çətin qaranlıq dövr hesab olunur. Bəzi şairlər bu mərhələdən daha güclü çıxırlar və yeni, daha böyük əsərlər yaradırlar. Amma bəziləri bu sınağı keçə bilmir və yaradıcılıqları sönür. Qaranlıq dövr haqqında danışmaq da asan deyil. Çünki şair həmin anda bunun fərqində olmur. Yalnız illər keçəndən sonra geriyə baxanda anlayır ki, bu mərhələ onun həyatında qaranlıq dövr imiş.

Bu dövrün müddəti də fərqli olur: bəzən bir neçə il, bəzən isə daha uzun. Amma hər halda bu mərhələ şairin həyat tarixinin vacib bir hissəsidir. Çünki çox vaxt ən böyük dəyişikliklər məhz bu dövrdə baş verir.

Bu gün sosial media şairləri daim yazmağa və paylaşmağa məcbur edir. Sanki hər gün nəsə göstərmək lazımdır. Bu isə bəzən şairin sükuta çəkilməsinə imkan vermir. Halbuki sükut da yaradıcılığın bir formasıdır. Şair yazmadığı vaxtlarda da düşünür, axtarır və daxilində yeni bir söz hazırlayır. Qaranlıq dövr qorxulu deyil. O, bəzən zəruridir. Çünki gecə olmasa, səhər də olmaz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)