Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Çox yazıçı bilir ki, nəşriyyatda kitab çap etdirmək istəyəndə ilk cavab çox vaxt rədd məktubu olur. Bəzən ikinci, üçüncü, hətta onuncu dəfə də eyni cavab gəlir. Bu məktublar adətən şablon və soyuq olur: “Əsəriniz bizə uyğun deyil”, “Hazırda bu janrda planımız yoxdur”, “Təəssüf ki, əməkdaşlıq mümkün deyil”.

Amma bu cümlələrin arxasında nə dayanır?

Ən əsas səbəb kommersiyadır. Nəşriyyat işi biznesdir və o, çıxardığı kitabı satmalıdır. Əsər yaxşı yazılsa belə, satış potensialı zəif görünürsə, rədd edilir. Burada estetik dəyərdən çox bazar dəyəri hesablanır.

“Bu janrda planımız yoxdur” ifadəsi çox vaxt bazarın artıq dolu olduğunu göstərir. Oxucu hazırda başqa mövzu və ya janr istəyirsə, nəşriyyat risk etmir. Bu senzura deyil, bazar məntiqidir.

“Təəssüf ki” sözləri isə əsasən formal xarakter daşıyır. Redaktor hər gün çoxlu əlyazma oxuyur və rədd edir. Bu onun üçün şəxsi deyil, peşəkar qərardır.

Bəzən “üslub uyğun deyil”, “qəhrəmanlar zəifdir”, “struktur problemlidir” kimi səbəblər yazılır. Bəzən bunlar həqiqi iraddır, bəzən isə sadəcə ümumi ifadədir. Çünki redaktor əsəri bəyənməyib, amma uzun izah vermək istəmir. Daha ağır forma isə ümumiyyətlə cavab gəlməməsidir. Yazıçı aylarla gözləyir və sonda anlayır ki, əsər səssizcə kənara qoyulub.

Tarixdə böyük yazıçılar da rədd edilib. Marsel Prust, Uilyam Folkner, FransKafka kimi müəlliflərin əsərləri əvvəlcə qəbul olunmamışdı. J. K. Roulinqisə “HarriPottervə fəlsəfə daşı” üçünbirneçə dəfə rəddcavabı almışdı. Sonradan bu əsərlər klassikaya və ya dünya miqyasında bestsellerə çevrildi. Bu fakt göstərir ki, rədd məktubu həmişə əsərin zəif olması demək deyil.

Amma hər rədd də haqsız deyil. Bəzən əsər doğrudan da yetərincə işlənmir. Bu halda rədd məktubu yazıçı üçün siqnal ola bilər: daha çox oxumaq, yazmaq və üzərində işləmək lazımdır.

Rədd məktubu yazıçını sınayır. Əgər bir rədd cavabından sonra insan yazmaqdan vaz keçirsə, deməli, istəyi zəifdir. Amma davam edirsə, deməli, həqiqətən yazmağa ehtiyacı var. Ən düzgün yanaşma budur: rəddi şəxsi təhqir kimi yox, mərhələ kimi qəbul etmək. Təhlil etmək, nəticə çıxarmaq və davam etmək. Çünki ədəbiyyat həm sənət, həm də biznesdir. Və bu yolda rədd məktubu maneə yox, prosesin bir hissəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)