Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tənqid mətnləri bəzən ədəbi əsərlərdən daha qəddar olur. Resenziyada kitabdan çox müəllifhədəf alınır, mətn təhlilindən çox şəxsi hesablaşma aparılır. Bu qəddarlığın arxasında nəvar? Tənqidçinin peşəkar mövqeyi, yoxsa gizli intiqam hissi?

Ədəbi tənqid tarixən ikili funksiyaya malikdir. Bir tərəfdən, əsəri təhlil etmək, dəyərləndirmək, oxucuya yol göstərmək. Digər tərəfdən isə güc nümayişi, öz zövqünü həkim elan etmək, digərlərini aşağılamaq. Və çox vaxt ikinci funksiya birincini üstələyir. Çünki tənqidçi bilir ki, dağıdan yazı quran yazıdan daha çox diqqət cəlb edir.

Resenziyalarda qəddarlıq bəzən estetik mövqedən qaynaqlanır. Tənqidçi müəyyən ədəbi standarta inanır və bu standarta uyğun gəlməyən əsərləri rədd edir. Amma bu rəddetmə zamanı ton çox vaxt aqressivləşir. Çünki tənqidçi özünü ədəbiyyatın qoruyucusu hesab edir.

Və bu missiya ona əsəri məhv etmək hüququ verir - öz fikrincə. Amma əsl qəddarlıq şəxsi münasibətlərdən qaynaqlanır. Tənqidçi yazıçıya şəxsən nifrət edir, yaxud qısqanır, yaxud keçmişdə alınmamış intiqam alır. Və resenziya bu intiqamın vasitəsinə çevrilir. Mətn bəhanədir, əsl hədəf isə müəllifin özüdür. Bu tip resenziyalarda əsərin zəif cəhətləri şişirdilir, güclü cəhətləri isə görmə görməzliyə vurulur.

Klassik nümunə: bir tənqidçi yazıçının romanına dağıdıcı resenziya yazır. Səbəb roman pis olduğu üçün deyil, on il əvvəl həmin yazıçı tənqidçinin əsərini rədd etdiyi üçün. Yaxud tənqidçi özü yazıçı olmaq istəyib, amma bacarmayıb və indi öz uğursuzluğunu başqalarının uğurunu məhv etməklə kompensasiya edir. Resenziya intiqam vasitəsinə çevrilir.

Qəddarlıq həm də qısqanclıqdan qaynaqlanır. Gənc yazıçı uğur qazanır, şöhrətlənir, mükafat alır. Tənqidçi isə illərdir gölgədə qalır. Və bu qısqanclıq resenziyada patlayır. Tənqidçi elə yazır ki, yazıçının uğuru təsadüfidir, əsəri səthi, hörmət isə ağılsız ictimaiyyətin məhsuludur.

Bu ton kəskin, alçaldan, aqressivdir. Məqsəd əsəri deyil, yazıçının nüfuzunu məhv etməkdir.

Bəzi tənqidçilər şöhrət qazanmaq üçün qəddar olurlar. Onlar bilirlər ki, mülayim, balanslaşdırılmış resenziya heç kimi maraqlandırmır. Amma dağıdıcı, şok edənsiya diqqət cəlb edir. Və tənqidçi məhz bu diqqəti istəyir. O, yazıçının əsərini qurban verir ki, özü məşhur olsun. Bu, ədəbi kannibalizm formasıdır.

Resenziyalarda həm də güc oyunu var. Tənqidçi özünü hakimə çevirir və yazıçını məhkəmə edir. Bu proses tənqidçiyə zövq verir, çünki o, bir anlıq olaraq yazıçıdan üstün mövqedə olur. Yazıçı yaradıb, amma tənqidçi höküm verir. Və bu hökmverməprosesi tənqidçinin öz acizliyini kompensasiya edir. Çünki yaratmaq bacarmayan dağıtmaqla öz əhəmiyyətini sübut etməyə çalışır.

Qəddar resenziyalarda üslub da silah kimi işlənir. İstehza, kinayə, sarkazm - tənqidçi bu üslubu ustalıqla tətbiq edir. O, yazıçının adını lağa qoyur, əsərini parçalayır, niyyətlərini şübhə altına alır. Və bu hücum elə təşkil olunur ki, yazıçı cavab verə bilmir. Çünki cavab versə, özünü müdafiə etməyə çalışan zəif müəllif kimi görünəcək. Cavab verməsə, təsdiqlənmiş hökmü qəbul edən məğlub kimi.

Amma tənqidçilərin qəddarlığının başqa səbəbi də var. Bəzi tənqidçilər həqiqətən inanırlar ki, sərt tənqid ədəbiyyatı təmizləyir. Onlar öz qəddarlıqlarını missiya hesab edirlər. Pis ədəbiyyatı ifşa etmək, yalançı müəllifləri məhv etmək, oxucunu aldatmaqdan qorumaq. Bu mövqe özünə məxsus etikaya malikdir. Amma bu etika çox vaxt fanatizmə çevrilir. Çünki tənqidçi özünü ədəbiyyatın peyğəmbəri hesab edir və başqa səsə dözməyir.

Maraqlı paradoks budur ki, ən qəddar tənqidçilər çox vaxt özləri yazıçı olmaq istəyənlərdir.

Onlar yazmağı bacarmazdılar, ona görə tənqidə üz tutublar. Və öz uğursuzluqlarını başqalarının əsərlərini məhv etməklə ört-basdır edirlər. Bu, sublimated intiqamdır - özünə yox, başqasına.

Resenziyalarda dil də qəddarlıq alətidir. Tənqidçi sözləri elə seçir ki, onlar yazıçını alçaltsın.

"Naiv", "səthi", "həvəskar", "qeyri-peşəkar" - bu sözlər neytral görünsə də, kontekstdə alçaldan məna daşıyır. Və tənqidçi bu sözləri məqsədli istifadə edir. Çünki o bilir ki, bu dil yazıçının nüfuzunu məhv edəcək.

Bəzi resenziyalar elə yazılır ki, müəllif oxuyandan sonra yazmağı atmaq istəyir. Tənqidçi yazıçının bütün səylərini boşa çıxarır, bütün uğurlarını təsadüf adlandırır, gələcək perspektivlərini inkar edir. Bu, psixoloji terrordur. Və çox yazıçı bu terrordan sonra yazmağı dayandırıb. Tənqidçi bunu bilir və davam edir. Çünki o, yazıçılar meydanında azalmış rəqabəti gözləyir.

Tənqidçilərin qəddarlığı həm də peşəkar deformasiyadan qaynaqlanır. İllərdir yüzlərlə əsəri oxuyub dəyərləndirən tənqidçi emosional kütləşir. O, artıq əsərləri fərdi hadisə kimi görmür, hamısını sxemə salır. Və bu sxemə uymayan hər şey ona düşmən görünür. Ona görə də tənqid mexaniki, şablon, qəddar olur.

Ən acı resenziyalar adsız tənqidçilər tərəfindən yazılır. Çünki adsızlıq məsuliyyətsizlik deməkdir. Tənqidçi bilir ki, onu heç kim hesaba çəkməyəcək və istədiyini yaza bilər.

İnternet bu prosesi sürətləndirdi. İndi hər kəs özünü tənqidçi elan edib ən qəddar hökmü verə bilər. Və bu, ədəbi mühiti zəhərləyir.

Tənqidçinin qəddarlığı bəzən oxucu üçün əyləncədir. Oxucu dağıdıcı resenziya oxuyarkən zövq alır. Çünki başqasının uğursuzluğu ona rahatlıq verir. Və tənqidçi bunu bildiyi üçün qəddarlığı davam etdirir. O, oxucu zövqünə xidmət edir və bu xidmət onu məşhur edir.

Amma əsl sual budur: qəddar tənqid ədəbiyyata xeyir verirmi? Cavab mürəkkəbdir. Bəzən sərt tənqid həqiqətən zəif əsərləri ifşa edir və keyfiyyət standartını qoruyur. Amma çox vaxt bu qəddarlıq yalnız dağıdır, qurmur. Və əsl istedadlar da bu qəddarlıqdan əzilir.

Resenziyalardakı gizli intiqam ədəbi mühitin xroniki xəstəliyidir. Və bu xəstəlik müalicə olunmur. Çünki tənqid həmişə güc oyunundan ayrılmayacaq. Yazıçı yaradır, tənqidçi isəyaratmaq bacarmadığı üçün yaradanı məhv edir. Və bu belə davam edəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)