Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dil də yaddaş kimidir hər şeyi saxlamır. Bəzi sözlər qalır, bəziləri isə səssizcə kənara çəkilir. Metaforalar isə ən tez unudulanlardır. Vaxtilə canlı, işlək, hiss daşıyan bədii vasitələr zamanla köhnəlir, təkrarlanır, sonra da istifadədən düşür. Beləcə, dilin görünməyən bir yerində unudulmuş metaforalar qəbristanlığı yaranır.

Bir vaxtlar güclü təsir yaradan bənzətmələr bu gün ya gülüş doğurur, ya da heç nə ifadə etmir. “Ürək yanır”, “zaman axır”, “qəlb qırılır” kimi ifadələr artıq oxucunu dayandırmır. Çünki bu sözlər çox yaşayıb. Onlar öz mənasını itirməyib, sadəcə hiss yaratmaq gücünü itirib. Metafora üçün isə ən böyük ölüm məhz budur.

Metaforalar adətən bir dövrün dünyagörüşündən doğur. Təbiətlə iç-içə yaşayan cəmiyyətlər təbiət bənzətmələri ilə danışırdı. At, yol, çay, dağ bunlar təkcə söz yox, həyatın öz idi. Zaman dəyişdikcə bu obrazlar da köhnəldi. Bugünkü insan üçün “çayın axını” əvvəlki qədər tanış hiss deyil, ona görə də təsiri azalır.

Ancaq problem təkcə köhnə metaforalarda deyil. Daha təhlükəlisi odur ki, yeni metaforalar yaranmaqda çətinlik çəkir. Çünki müasir dil çox sürətlə istehlak olunur. Sosial şəbəkə, reklam, şablon ifadələr dili yorur. Metafora yaranmamış köhnəlir. Düşünülməmiş yazılır, yaşanmamış paylaşılır.

Bəzi yazıçılar köhnə metaforalardan bilərəkdən istifadə edir. Bu, bəzən nostalji yaradır, bəzən də mətnə ağırlıq verir. Amma çox vaxt bu, risklidir. Çünki oxucu həmin sözlərlə artıq çox görüşüb. Metafora onu təəccübləndirmirsə, mətn də dayanır.

Dil nə itirdi sualına cavab sadə deyil. Dil söz itirmədi, təəccüb imkanını itirdi. Oxucu bir cümləni oxuyub dayanmalı, içindən “bunu belə də demək olar?” deməlidir. Bu baş vermirsə, metafora ölüdür nə qədər gözəl səslənsə də.

Bəlkə də yazıçının işi yeni metafora tapmaqdan çox, köhnəni diriltmək deyil, yeni baxış yaratmaqdır. Eyni sözlə başqa yerdən baxmaq. Metafora sözün içində yox, baxışın içində doğulur.

Unudulmuş metaforalar qəbristanlığı doludur, amma bu, dilin sonu deyil. Əksinə, bu, yazıçı üçün çağırışdır. Çünki dil həmişə boşluq buraxır. O boşluğu isə yalnız yaşayan, risk edən, sözə yenidən inanan adam doldura bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)