Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Bir şair tiryək təsirində yuxuya gedir və yuxuda tam bir şeir görür. Oyananda əlində qələm, gözündə isə bir sətir var. Sürətlə yazmağa başlayır, amma qonaq gəlir, söhbət uzanır, qonaq gedəndə yuxunun çoxu yaddaşdan silinir. Şeir yarımçıq qalır, amma bu yarımçıqlıq onu ölməz edir. Çünki bitməmiş şeir yuxunun özü kimi qəliz, tutulmaz, natamam qalır. Bu, ədəbiyyatda yuxu və yaradıcılıq arasındakı ən məşhur müraciətdir. Amma bu, tək hadisə deyil. Çox şair və yazıçı yuxularını yazıb, bəziləri hətta yuxuda yazıb.
Yuxu ilə ədəbiyyat arasında qeyri-bərabər münasibət var. Yuxu daha güclüdür, çünki orada şüur nəzarəti yoxdur. Şüur senzor kimi işləyir, onu keçirməyən obrazlar, düşüncələr yuxuda azad olur. Yuxu şüuraltının dilindən şüurun dilinə tərcümədir. Amma bu tərcümədə məna itirilir, simvollar deşifrə edilməlidir. Şair yuxunu yazanda eyni tərcümə prosesindən keçir. Yuxunu dillə ifadə etmək onu ölkəsindən sürgün etməkdir. Yuxunun dili sözsüzdür, orada məntiq yoxdur, səbəb-nəticə yoxdur, zaman və məkan maye halındadır. Amma şeir sözlərlə qurulur, cümlələrlə strukturlaşır. Deməli, yuxunu yazmaq onu öldürməkdir. Və hər şair bu öldürmə aktını həyata keçirəndə nəyisə itirir.
Surrealistlər bu problemi həll etməyə çalışdılar. Onlar avtomatik yazı texnikası yaratdılar - şüuru söndürüb şüuraltının birbaşa dillə görüşməsini təşkil etmək istədilər. Otururlar, gözlərini yumurlar və şüur nəzarəti olmadan yazırlar. Bu yuxuda yazmaq deyil, amma yuxuya yaxın vəziyyətdə yazmaq idi. Nəticədə qəribə, əlaqəsiz, amma güclü mətnlər ortaya çıxırdı. Bəziləri deyirdi ki, bu saçmalıqdır. Bəziləri isə iddia edirdi ki, bu şeirin ən təmiz formasıdır, çünki orada ictimai konvensiya yoxdur. Amma problem odur ki, avtomatik yazı oxunmazdır. Çünki oxucu yuxu görən deyil, oyaq olandır. Və oyaq oxucu yuxu dilini başa düşmür. Deməli, şairin vəzifəsi tərcüməçi olmaq, yuxu ilə oyaqlıq arasında körpü qurmaq.
Bir yazıçı yuxularını jurnal kimi qeyd edirdi. Sonra bu yuxuları hekayələrinə əsas kimi işlədirdi. Sabah oyanan adam özünü həşərata çevrilmiş tapır - bu yuxunun məntiqi ilə izah oluna bilməz. Amma yuxuda bu normal görünür. Belə sənət məhz yuxu məntiqini oyaq dünyanın üzərinə yaymaq idi. Oxucu oxuyur və dəhşət hiss edir, çünki anlayır ki, bu qeyri-real deyil, əksinə, hiperrealdır. Yuxu həqiqətə yuxarıdan baxır, onu başqa bucaqdan göstərir. Amma yuxu təsvir edilmir, yuxunun strukturu, atmosferi, qorxusu götürülür, süjet isə şüurla qurulur. Deməli, yuxu xammal idi, əsər isə zəhmət.
Bəs şair yuxunu təsvir edir, yoxsa yuxu şairi yazır? Cavab asılıdır. Əgər şair yuxudan sonra oyanıb xatırladığını yazırsa, o, təsvir edir. Amma bu təsvirdə artıq yuxunun özü yoxdur, onun xatirəsi var. Və xatirə həmişə təhrif olunmuşdur. Beyin yuxunu yadda saxlayarkən onu məntiqlə işləyir, əlaqələr qurur. Yuxu isə bu əlaqələrdən azad idi. Deməli, yazılan şeir yuxu deyil, yuxunun yenidən qurulmuş versiyasıdır. Amma bəzi nadir hallarda yuxu o qədər güclü olur ki, şairin şüurunu əvəz edir. Bəzi şeirlər yuxuya o qədər yaxındır ki, onları oxuyanda özün yuxu görməyə başlayırsan.
Yuxu və ədəbiyyatın ən dərin əlaqəsi dilin səviyyəsindədir. Yuxuda metafora yoxdur, çünki hər şey həqiqətdir. Sən uçursan və bu metafora deyil, sən həqiqətən uçursan. Amma şeirdə metafora yazırsan: "mən qanad açıb uçdum." Bu metaforadır, çünki oxucu bilir ki, sən fiziki uçmamısan. Amma yuxuda sən həqiqətən uçmusan. Deməli, yuxunun dili daha birbaşa, daha fizikidir. Şeirin dili isə abstraksiya, simvol tələb edir. Bu iki dilin arasında tərcümə daim itkiyə səbəb olur. Və şair bu itkini hiss edir.
Bəs yuxu şairi yaza bilərmi? Yuxuda biz səslər eşidirik, cümlələr qururuq, bəzən mahnılar oxuyuruq. Və bu mahnıların sözlərini oyaq halda heç vaxt eşitməmişik. Deməli, yuxu yaradıcıdır. Yuxu nəinki xatirələri təkrar edir, yeni material istehsal edir. Və bu material bəzən o qədər gözəl olur ki, şair oyananda onu yazmağa çalışır. Amma yazdığı yuxudakı kimi olmur. Çünki yuxudakı şeir yuxunun kontekstində gözəl idi. O kontekst olmadan şeir adi görünür. Yuxu şairi yazmır, amma şairin yuxuda yazdığını düşündüyü şeir əslində yuxunun özü tərəfindən yaradılıb. Və bu yaradıcılıq oyaq şüurun yaradıcılığından fərqlidir, çünki orada qorxu yoxdur. Şair yuxunu yazmaq istəyir, çünki yuxuda özünü azad hiss edir. Yuxuda o, ictimai normaların, rəy münsifərinin, ədəbi modanın əsiri deyil. Amma yuxunu yazanda təkrar əsir olur. Və bu əsirlik yazıçılığın lənətidir. Şair ən azad anını dilə gətirə bilmir. Və bu acizlik onu təkrar-təkrar yuxuya döndərir, təkrar-təkrar yazmağa çalışır. Amma yuxu həmişə qaçır. Və şeir həmişə geridə qalır. İkisi arasında körpü yoxdur, yalnız şairin əzab-əziyyəti var. Və bəlkə də bu əzab şeirin əsl mənbəyidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.02.2026)
