Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Ədəbiyyatşünaslıqda ən çətin məsələlərdən biri məhz plagiat və ilham anlayışlarının bir-birindən ayrılmasıdır. Bu ikisi arasındakı sərhəd o qədər nazikdir ki, bəzən hətta mütəxəssislər də qəti hökm verməkdə çətinlik çəkirlər.
İlham – yaradıcılıq prosesinin təbii nəticəsidir. Hər yazıçı, hər şair öz sələflərinin, müasirlərinin əsərlərindən qidalanır. Puşkin Bayrondan, Nizami Firdovsidən, Hüseyn Cavid Şekspirdən təsirlənib. Amma bu təsirlənmə onların özünəməxsusluğunu məhv etməyib, əksinə, zənginləşdirib. Çünki ilham alan ədib öz mənəvi-psixoloji təcrübəsini, dünyagörüşünü, dil zövqünü əlavə edərək yeni bir mətn yaradır. Plagiat isə sadəcə oğurluqdur. Başqasının əməyini, fikir məhsulunu öz adına присвоение etməkdir. Və burada texniki fərq vacibdir: plagiatçı mətnin strukturunu, obrazlar sistemini, bəzən hətta konkret ifadələri götürüb "öz" əsəri kimi təqdim edir. Lakin problem ondan ibarətdir ki, müasir ədəbiyyatda intertekstuallıq anlayışı geniş yayılıb. Postmodern estetika şüurlu sitata gətirməyi, başqa mətnlərə istinadı ədəbi üsul hesab edir. Umberto Ekonun "Qızılgülün adı" romanı yüzlərlə ədəbi və fəlsəfi mətnə açıq və gizli istinadlarla doludur, amma bu əsəri plagiat hesab etmək absurd olardı. Məncə, fərq niyyətdədir. İlham alan yazıçı öz mənbəyindən xəbərdardır və onu transformasiya edir, yeni kontekstə yerləşdirir, öz şərhini əlavə edir. Plagiatçı isə bu əlaqəni gizlətməyə çalışır, sanki heç bir mənbə yoxmuş kimi davranır.
Azərbaycan ədəbiyyatında da bu problemi görürük. Bəzi müasir şairlərin mətnlərində klassik nümunələrin təsiri o qədər güclüdür ki, orijinallıqdan danışmaq çətinləşir. Amma əgər bu təsir açıq etiraf olunursa, əgər şair öz ənənəsini davam etdirdiyini bildirir və bu prosesdə yeni keyfiyyət yaradırsa, onda bu ilhamdır. Başqa bir vacib məqam isə plagiat qanuni anlayışdır, ilham isə estetik. Məhkəmə plagiatı müəyyən edə bilər, amma əsl ədəbiyyat tənqidçisi ilhamın keyfiyyətini, dərinliyini, məhsuldarlığını qiymətləndirməlidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.01.2026)
