Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Roman yüz səhifə yazılıb və yaxşı gedir. Üç yüzdə qəhrəmanlar inkişaf edir. Amma dörd yüzə yaxın müəllif ləngiməyə başlayır. Yazı yavaşlayır, təkrar oxuyur, əvvələ qayıdır. Romanın sonuna on səhifə qalıb, amma o on səhifə aylarca yazılmır. Niyə? Çünki müəllif bilir ki, son cümlədən sonra artıq heç nə dəyişə bilməyəcək.
Bu qorxu sadə psixoloji bir zəiflik deyil. Daha dərin bir həqiqəti göstərir: yaradıcılıq prosesi ilə tamamlanmış əsər arasındakı uçurum. Roman yazılarkən o, potensial halındadır. Hər şey mümkündür, hər səhifə yenidən yazıla bilər, hər qəhrəman başqa yola gedə bilər. Amma son nöqtə qoyulduğu an, bütün bu imkanlar ölür. Roman bir halda donub qalır. Və məhz bu donma anından yazıçı qorxur.
Hər böyük roman on dəfə yenidən yazılır, ən çox isə sonluğu dəyişilir. Hər dəfə bitirdiyini düşünürsən, amma sonluq qane etmir. Çünki sonluq gərək bütün romanın mənasını özündə toplasın. Oxucu romanı bağlayanda gərək dərin bir nəfəs alsın və desin: "bəli, başqa cür ola bilməzdi." Amma bu tip son cümləni tapmaq çox çətindir. Həyat özü bitmir, ona görə hekayə necə bitə bilər?
Müasir ədəbiyyatda bu problem daha kəskindir. Çağdaş roman artıq qapalı sonlara inanmır. Çünki qapalı son gerçəklik haqqında qəti fikir deməkdir, amma gerçəklik qeyri-qətidir. Ona görə çox müasir roman açıq sonlu olur. Roman əslində bitmir, sadəcə dayanır. Və bu dayanma nöqtəsi ixtiyari şəkildə seçilir. Yazıçı bilir ki, hər hansı başqa yerdə də dayana bilərdik. Və bu ixtiyarilik narahatlıq doğurur.
Yazıçının qorxusunun birinci səbəbi nəzarət itkisidir. Roman açıq olduğu müddətdə o, yalnız yazıçıya məxsusdur. Özü ilə ünsiyyətdə olur, dəyişir, böyüyür. Amma bitirdikdən sonra əsər müstəqilləşir və yazıçıdan ayrılır. Nəşr olunandan sonra oxucular onu təfsir edəcək, tənqidçilər analiz edəcək. Və bütün bunlar yazıçının iradəsindən kənarda baş verəcək. Anadan doğulan uşaq kimi, roman da böyüyəndə ata-anasından uzaqlaşır.
İkinci səbəb identitet böhranıdır. Çox yazıçı özünü yazdığı əsərlə müəyyənləşdirir. Beş il bir roman üzərində işləyib, həmin beş il ərzində "roman yazan" kimlik daşıyıb. Amma roman bitəndə bu kimlik ölür. O artıq "roman yazan" deyil, "romanı yazmış" birisidir. Və bu fərq böyükdür. "Yazan" prosesdədir, canlıdır, yaradır. "Yazmış" isə keçmişdə qalmış hadisədir. Və heç kim keçmişdə qalmaq istəmir.
Üçüncü səbəb idealizmdir. Yazıçının beyninə düşən roman həmişə kağız üzərindəki romandan daha parlaq, daha dərin olur. Xəyal mərhələsində roman mükəmməldir. Amma sözə çevrildikdə o, qüsurlu olur. Dil həmişə düşüncədən zəifdir. Və yazıçı bu zəifliyi hiss edir. O, mükəmməl roman yazmaq istəyir, amma bilir ki, bu mümkün deyil. Ona görə romanı bitirməyə qorxur - bitirən kimi görəcək ki, xəyalındakı roman əlindəki romandan daha yaxşıdır.
Dördüncü səbəb boşluq qorxusudur. Roman bitirdikdən sonra yeni roman başlamalısan. Və yeni roman həmişə qorxuducudur. Çünki sən boş səhifə qarşısında yenidən aciz olursan. Əvvəlki roman artıq keçmişdədir və səni qoruya bilməz. Yeni roman isə hələ yoxdur. Və sən bu qaranlıqda təkəsən. Bəzən yazıçı illərlə bir roman üzərində işləyir, çünki yeni romandan qaçır. Hazırkı romanı bitirməmək gələcək romanla üz-üzə qalmamaq deməkdir.
Həqiqətdə isə hər final saxta bağlanışdır. Həyat özü bitmir, sadəcə davam edir. Qəhrəmanlar romanın son səhifəsindən sonra da yaşamağa davam edəcəkdilər - əgər real olsaydılar. Amma biz onları bir andda dondururuq və deyirik: "hekayə bitti." Bu, həyatı süni şəkildə kəsməkdir. Və yazıçı bu saxtəlığı hiss edir. Bilir ki, sonluq həmişə bir növ yalan olacaq.
Amma paradoks budur: romanı bitirməsən, o heç vaxt mövcud olmayacaq. Əsər yalnız oxucuya çatdıqda tamamlanır. Yazıçının stolunda yatan əlyazma hələ tam əsər deyil, yalnız potensial əsərdir. Roman oxucu tərəfindən oxunmalıdır ki, həqiqətən yaşasın. Deməli, yazıçı əsəri bitirməlidir ki, əsər varlığa gəlsin. Amma bitirən kimi əsər artıq ona məxsus olmur.
Və bu məhz paradoksdur: əsəri yaratmaq üçün onu əldən verməlisən. Uşaq böyüsün deyə, onu azad etməlisən. Roman yaşasın deyə, onu tamamlamalısan. Amma tamamlayanda o artıq sənin deyil.
Bəlkə də yeganə həll budur: qəbul etmək ki, hər son nisbidir. Yazıçı son nöqtəni qoyur, amma roman əslində oxucunun beyninə keçir və orada yenidən yaşamağa başlayır. Hər oxucu romanı fərqli başa düşür, fərqli bitirir. Deməli, final heç vaxt bitmə deyil, yalnız keçiddir. Yazıçının əlindən oxucunun əlinə keçid.
Son cümlə yazıçının son sözü deyil. Yalnız ilk sözdür - oxucunun beyninə daxil olan ilk işarədir. Ondan sonra roman müstəqil həyat sürür, dəyişir, böyüyür, hər oxucuda başqa forma alır. Və bəlkə də məhz bu düşüncə yazıçını azad edə bilər: sən romanı bitirmirsən, yalnız onu dünyaya göndərirsən. Və o, getdikdən sonra artıq səndən müstəqildir.
Bu qorxu ilə yaşamaq yaradıcılığın bir hissəsidir. Hər əsl yazıçı bilir ki, son cümlə yazanda bir şey ölür. Amma eyni zamanda bir şey doğulur. Və bu doğum olmadan sənət mövcud ola bilməz.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(23.01.2026)
