(Zakir İsmayıl poeziyasına baxış)

Elşən Təhməzov, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Azərbaycan ədəbiyyatı özünün hər mərhələsində insan duyğusunun, təbiət gözəlliyinin və mənəvi dəyərlərin ifadə vasitəsi olub. Müasir dövrdə bu ənənəni davam etdirən istedadlı şairlərdən biri də Zakir İsmayıldır. Onun yaradıcılığında humanist düşüncə, dərin fəlsəfi baxış, sevgi və təbiət motivləri, həmçinin insan ömrü və zaman anlayışına poetik münasibət mühüm yer tutur.

Zakir İsmayılın şeirləri həm qəlbin, həm də zehnin harmoniyasını yaradır. O, duyğuların dərin qatlarına enir, insanın daxili aləmini sadə, anlaşıqlı, lakin çox mənalı bədii ifadələrlə təqdim  edir. Onun yaradıcılığı humanist baxışların parlaq nümunəsidir. İnsan ruhunun dərinliklərində gizlənən ağrıları, sevgiləri, təbiətin sonsuz harmoniyasını və vətənin müqəddəs torpağını birləşdirən bir körpüdür. Xarizmatik şəxsiyyətin şeirləri elmi dəqiqliklə bədii gözəlliyi qovuşdurur.

Tanınmış xadimin yaradıcılığının mərkəzində humanist fəlsəfə dayanır, insan dərdini qəbul edərək, onu sevgi və səbrlə aşır. Şair dərdi sadəcə ağrı kimi deyil, həyatın müəllimi, ruhun sınağı kimi təsvir edir. “Dərd” şeirində bu humanist baxış zirvəyə çatır.

Dərd ruhumun sınağıdır, 

Dərd səbrimin aynasıdır. 

Dərd sevgimin qınağıdır, 

Xoş günlərin havasıdır.

Burada dərd bənzətmə olaraq “köz”, “sükut”, “qara bulud” kimi təsvir olunur, lakin şair onu mənfi qüvvədən müsbətə çevirir:

Dərd çiçəyin tikan deyil,

Tikanın gülə həmləsi.

Bu, humanist ideyanın mahiyyətidir, ağrı insanı yetkinləşdirir, sevgini gücləndirir. Elmi cəhətdən baxsaq, bu, psixologiyanın “post-travmatik böyümə” konsepsiyasına bənzəyir. Dərd ruhu qırır, amma yenidən qurur. Zakir İsmayılın yeniliyi buradadır, o, dərdi qələmə çəkilən cümlə kimi ali bir hədiyyəyə çevirir, oxucunu dərdlə barışmağa çağırır.

"Ürək” şeirində humanist baxış daha da dərinləşir. Ürək “quru səhralarda bulaq”, “küləkdə titrəyən şam” kimi simvollaşır. Şair yazır:

Küləkdə titrəyən şamdı ürəyim,

Ümid qoruyarsa sönməz o şamlar.

Gözəllik içində camdı ürəyim,

İşıqdan süzülüb parlar axşamlar.

Ürək insanı ən ali dəyərlərlə birləşdirən humanist körpüdür – ürək həm zəif (şam kimi sönə bilər), həm güclü (dağ kimi ucalar). Şairin emosional təsiri burada zirvədədir: oxucu öz ürəyinin dərinliyində gizlənən nuru hiss edir, humanist empatiya ilə dolur.

İstedadlı sənətkar təbiəti sadəcə fon deyil, həyatın müəllimi kimi görür. Onun şeirlərində təbiət insan aləminin əksi, dəyişikliklərin simvoludur. “Bir payız yağışında” şeiri bu mövzunun şah əsəridir:

Yağış düşür səssizcə, 

Tökülür yarpaq-yarpaq. 

Yaş torpağın qoxusu 

Ləzzətlə duyulacaq.

Payız yağışı burada yenilənmə simvoludur – yay istisinin yorğunluğunu yuyub aparır, kədəri “nisgil”ə çevirir. Ədəbiyyat nümayəndəsi təbiəti elmi dəqiqliklə təsvir edir:

Hər bir fəsil məktəbdir,

Sənə alqış, müəllim.

Bu, ekoloji insani baxışdır, təbiət insana səbr, dözüm öyrədir. Yenilikli təşbehdə isə yağış müəllimdir, yarpaqlar tökülür və həyatın keçiciliyini xatırladır.

“Zamanın üç nəfəsi”ndə təbiət zamanla qovuşur: dünən “kölgədə donub qalan istilik”, sabah “qaranlığın içində gizlənmiş işıqdır". Şair yazır:

Gələcəyin toxumun 

Gizləyən torpaqdır o. 

Əsil sınaq meydanı, 

Cücərən yarpaqdır o.

Təbiət burada toxum-cücərmə amili ilə ümidin simvoluna çevrilir. İnsani mesaj isə keçmişdən gələcəyə körpü qurmaq üçün təbiətin ritminə uyğun yaşamaqdır.

Torpağın nəfəsini və millətin kimliyini yaşadan Zakir İsmayılın poeziyasında vətən torpaq, tarix və həyat birliyidir. “Zamanın üç nəfəsi”ndə vətən dünənin “tarixə dönən kitabı” kimi təcəssüm olunur:

Dünən bərk danışanlar, 

Bu gün susub, lal olub. 

Dünənki qəhrəmanlar, 

Bu gün bir xəyal olub.

Bu, vətən tarixində qəhrəmanlar xəyal olur, amma ümid sabahda cücərir. Şair vətəni “yaş torpağın qoxusu” ilə əlaqələndirir (“Bir payız yağışında”), torpağı vətənin simvolu edir. Oxucu vətən sevgisini torpağın nəfəsində hiss edir, milli kimliyi qəlbən dirildir.

Sevgi Zakir İsmayılın şeirlərində ali hədiyyədir – məhəbbət, çiçək, dəniz. “Sən demə sevgi beləymiş” şeiri isə bu mövzunun incisidir.

Könlümün bağrına düşdü bu baxış,

Sanki ulduz yağdı qaranlıqlardan.

Bu baxış qəlbimə çəkdikcə naxış,

Ruhən keçdim yenə cavanlıqlardan.

Sevgi bu əsərdə təbiətlə qovuşur: baxış “ulduz yağışı”, gözlər “dəniz”, sevgili "ödül”. Yenilikli obrazlar vəs.

Zakir İsmayılın poeziyası ritmik quruluşu ilə seçilir – hər şeir klassik qafiyəni (aabb) müasir azad misralarla birləşdirir. Metaforalar elmi dəqiqliklə doludur: vulkan (ürək), toxum (sabah), sevgi (həyat) Emosional təsir oxucunu sarır, dərd oxuyanda göz yaşardır, sevgi oxuyanda ürək kövrəlir, təbiət oxuyanda nəfəs alır. Şairin humanist yeniliyi dərdi sevgi ilə, keçmişi sabahla, insanı dünya ilə birləşdirməkdir.

Ədəbiyyat xadiminin yaradıcılığı həyat səyahətidir. Dərddən sevgiyə, payızdan bahara. Onun şeirləri oxucunu humanist gözlə baxmağa, təbiəti, vətəni sevməyə, sevgini yaşatmağa çağırır. Bu poeziya əbədidir, çünki hər misrada insan ruhunun nəfəsi var.

Zakir İsmayıl elə şairdir ki, sözləri ilə dünyanı dəyişir, qəlbləri dirildır. Onun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq ulduzudur, gələcək nəsillərə mirasdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)